گاهی یک روز نسبتاً خنک یا نیمهابری باعث میشود مراقبتهای ضدآفتاب را جدی نگیریم، در حالیکه ابرها همیشه جلوی اشعه فرابنفش را نمیگیرند و حتی ممکن است در بعضی شرایط، آفتابسوختگی «غافلگیرکننده» رخ دهد. بخش مهمی از این ماجرا به اشعه UVB مربوط است؛ پرتوهایی که نقش اصلی در آفتابسوختگی دارند و با آسیب مستقیم به DNA سلولها، با سرطانهای پوستی هم ارتباط جدی دارند. در این راهنمای آموزشی از هانالایف (Hanalife.ir) با زبان ساده توضیح میدهیم اشعه UVB دقیقاً چیست، چه تفاوتی با UVA دارد، چه زمانی خطرناکتر میشود و چطور میتوان با چند عادت عملی، پوست را بهتر محافظت کرد.
اشعه فرابنفش (Ultraviolet) بخشی از نور خورشید است که با چشم دیده نمیشود و از چند زیرگروه تشکیل میشود. اشعه UVB (فرابنفش B) در بازه طول موج حدود 280 تا 320 نانومتر قرار میگیرد و انرژی بالایی دارد. هرچند سهم UVB از کل فرابنفشی که به سطح زمین میرسد نسبت به UVA کمتر است، اما همین مقدار میتواند برای ایجاد آسیب پوستی کافی باشد.
برای اینکه تفاوتها بهتر جا بیفتد، این تصویر ذهنی کمک میکند: UVB بیشتر «میسوزاند»، UVA بیشتر «پیر میکند». در عمل هم UVB عامل اصلی آفتابسوختگی است و UVA بیشتر با پیری نوری و آسیبهای عمقیتر مرتبط دانسته میشود. از نظر نفوذ، UVB عمدتاً سطحیتر اثر میگذارد، اما UVA عمیقتر نفوذ میکند. همچنین UVA میتواند از شیشه عبور کند و به همین دلیل حتی پشت پنجره (مثلاً هنگام رانندگی طولانی) هم موضوع محافظت مطرح است.
اگر دوست دارید تفاوتها را دقیقتر و کاربردیتر بخوانید، این مطلب مرتبط را ببینید: اشعه UVA و پیری پوست.
آسیب UVB فقط به قرمزی همان روز ختم نمیشود؛ مسئله اصلی، «اثر تجمعی» است که در طول زمان روی پوست میماند. UVB میتواند باعث آسیب مستقیم DNA شود و همین نکته یکی از پایههای علمیِ ارتباط آن با سرطان پوست است.
DNA را میتوان دستورالعمل ساخت و ترمیم سلولها در نظر گرفت. یکی از شناختهشدهترین اثرات UVB، ایجاد آسیبهای مشخص در DNA مثل Cyclobutane Pyrimidine Dimers (CPDs) است. اگر این آسیبها درست ترمیم نشوند، احتمال جهشهای سلولی بالا میرود و در بلندمدت میتواند خطر سرطان پوست را افزایش دهد.
آفتابسوختگی در واقع واکنش التهابی بدن به آسیب ناشی از اشعه فرابنفش است و UVB نقش محوری در آن دارد. وقتی پوست قرمز، داغ یا دردناک میشود، یعنی سد دفاعی پوست تحت فشار قرار گرفته و زمان آن است که روش محافظت اصلاح شود.
پژوهشهای پزشکی، تابش فرابنفش را عامل خطر مهم برای سرطانهای پوستی معرفی میکنند و UVB بهویژه بهخاطر آسیب مستقیم DNA مورد توجه است. به همین دلیل، پیشگیری روزانه (نه فقط در سفر و تابستان) اهمیت دارد. اگر خال، لکه یا زخم پوستی جدیدی ایجاد شد یا تغییر شکل/رنگ داد، ارزیابی متخصص پوست ضروری است.
شدت پرتوهای فرابنفش در طول روز و فصل ثابت نیست و به زاویه خورشید و شرایط جوی وابسته است. معمولاً در حوالی نیمروز، شاخص UV بالاتر میرود و خطر سوختگی هم بیشتر میشود.
در بسیاری از منابع سلامت عمومی، نیمهروز بهعنوان بازه پرخطرتر برای UV مطرح میشود و توصیه میشود در این ساعات تا حد ممکن سایه انتخاب شود یا محافظت تقویت شود. یک قاعده ساده هم وجود دارد: وقتی سایه خیلی کوتاه میشود، یعنی زاویه تابش تندتر است و باید جدیتر مراقبت کرد.
با افزایش ارتفاع از سطح دریا، معمولاً شدت UV بیشتر میشود و به همین دلیل کوهستان میتواند ریسک را بالا ببرد. علاوه بر آن، سطح زمین هم مهم است؛ برف میتواند مقدار زیادی از UV را بازتاب دهد و مواجهه را بیشتر کند. برای همین در ورزشهای زمستانی (اسکی، کوهنوردی برفی) محافظت از صورت و چشمها باید جدیتر باشد.
سازمان جهانی بهداشت هشدار میدهد میزان UV زیر ابر میتواند دستکم گرفته شود و نباید فقط به حس خنکی هوا اعتماد کرد. ناسا هم توضیح میدهد ابرها با پراکندگی نور، مقدار UV رسیده به سطح را تغییر میدهند و در شرایط ابر نازک یا تکهتکه، سوختگی غیرمنتظره ممکن است رخ دهد.
UVB فقط «مضر» نیست؛ همین پرتوها در فرایند ساخت ویتامین D در پوست نقش دارند. با این حال، توصیههای معتبر سلامت عمومی معمولاً تأکید میکنند که برای کاهش خطرات پوستی، راههای ایمنتری مثل تغذیه و مکمل (با نظر پزشک) هم باید در نظر گرفته شود. بهترین تصمیم برای مقدار مواجهه آفتاب، به رنگ پوست، محل زندگی، فصل و سابقه پزشکی بستگی دارد و نسخه واحد برای همه وجود ندارد.
محافظت واقعی یعنی ترکیب چند روش: ضدآفتاب، پوشش فیزیکی، سایه و عادتهای درست. اگر فقط یک نکته قرار باشد تغییر کند، آن «ثبات» است: هر روز، نه فقط روزهای ساحل و سفر.
SPF معیار محافظت در برابر UVB است. آکادمی پوست آمریکا توصیه میکند از ضدآفتاب با SPF حداقل 30 استفاده شود و توضیح میدهد SPF 30 حدود 97٪ از UVB را فیلتر میکند، هرچند هیچ ضدآفتابی 100٪ اشعه را مسدود نمیکند. علاوه بر SPF، روی برچسب دنبال عبارت Broad-Spectrum باشید تا محافظت UVA هم پوشش داده شود.
برای خرید هدفمندتر، این دستهبندی را ببینید: محصولات ضدآفتاب هانالایف.
بخش بزرگی از «کماثر شدن ضدآفتاب»، به کم زدن یا تمدید نکردن برمیگردد. سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند ضدآفتاب به مقدار کافی و بهصورت یکنواخت استفاده شود. در عمل، این سه نکته معمولاً بیشترین تفاوت را ایجاد میکند:
مقدار کافی: لایه نازک و کم، محافظت واقعی ایجاد نمیکند.
زمانبندی: قبل از خروج از منزل استفاده شود تا روی پوست «جا بیفتد».
تمدید: در مواجهه طولانی، تعریق یا شستوشو باید تمدید انجام شود.
هیچ راهی جای سایه و پوشش مناسب را نمیگیرد. کلاه لبهدار، عینک آفتابی دارای محافظت UV و لباس پوشیده (بهخصوص در ساعات اوج) توصیههای ثابت در منابع معتبر هستند. این ترکیب برای کسانی که لک پوستی، حساسیت نوری یا سابقه خانوادگی سرطان پوست دارند، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
