شما ماههاست که هر شب کرمهای روشنکننده میزنید، اما لکهای قهوهای روی دستها یا صورتتان همچنان سرجای خودشان ایستادهاند. از طرفی لیزر هم از بودجهتان خارج است. خوشبختانه چیزی بین کرم شبانه و سالن لیزر وجود دارد: درمانهای مطبمحور که هم موثرند و هم مقرونبهصرفهتر. کرایوتراپی (فریز کردن با نیتروژن مایع) و پیلینگ شیمیایی TCA، دو روشی هستند که برای کسانی که از کرم خسته شدهاند اما آمادگی یا بودجه لیزر ندارند، میتوانند گام بعدی منطقی باشند.
کرایوتراپی به زبان ساده «سرما درمانی» است—روشی که از سرمای شدید برای نابود کردن سلولهای ناخواسته پوست استفاده میکند. در مورد لکهای آفتابی، هدف تخریب سلولهای رنگدانهدار است تا پوست روشنتر و یکنواختتر شود.
نیتروژن مایع گازی است که در دمای منفی ۱۹۶ درجه سانتیگراد به حالت مایع درمیآید. وقتی پزشک این ماده را روی لک میزند، سلولهای پوست یخ میزنند. نکته جالب اینجاست: همه سلولها با دمای یکسانی نمیمیرند. مطالعات نشان میدهند ملانوسیتها (سلولهای رنگساز) در دمای حدود منفی ۵ درجه آسیب میبینند و از بین میروند، درحالیکه سلولهای دیگر پوست مقاومترند.
تصور کنید انگشتتان در سرمای شدید یخ میزند: سلولهای یخزده میمیرند، تاول میزنند، و بعد میریزند تا جای خود را به پوست سالم بدهند. دقیقاً همین کار را پزشک انجام میدهد—البته با کنترل و دقت.
یکی از مزایای کرایو، سرعت آن است. پزشک با دستگاه اسپری یا پنبه غوطهور در نیتروژن، فقط ۵ تا ۲۰ ثانیه روی هر لک کار میکند. یک جلسه برای ۵-۶ لک روی پشت دست؟ کمتر از ۱۰ دقیقه. برای کسانی که وقت کم دارند، این جذابیت دارد.
اما ماجرا به همینجا ختم نمیشود. پوست شما مراحلی را طی میکند که ممکن است در ابتدا نگرانکننده بهنظر برسند—ولی همه طبیعی هستند.
بلافاصله بعد از فریز، لک سفید و متورم میشود. این همان تاول (Blister) است. احساس سوزش هم خواهید داشت—تحقیقات نشان میدهند کرایو دردناکتر از TCA است، پس آماده باشید که چند ساعت اول ناراحتکننده باشد.
ظرف چند روز، تاول خشک شده و تبدیل به دلمهای قهوهای یا سیاه میشود. مهمترین نکته: هیچوقت دلمه را نکنید. کندن زودهنگام میتواند منجر به عفونت، اسکار یا حتی تیرهتر شدن لک شود. بگذارید خودش بیفتد—درست مثل زخم آفتابسوختگی.
پس از ۷ تا ۱۴ روز، دلمه میافتد و پوست نوی صورتی ظاهر میشود. این پوست جدید بسیار حساس است—خصوصاً به آفتاب. ضدآفتاب SPF50+ هر ۲ ساعت الزامی است، وگرنه لک ممکن است با قدرت بیشتری برگردد یا حتی تیرهتر شود.
اگر از فکر تاول و دلمه دلتان لرزید، نگران نباشید. گزینه دیگری هم هست: پیلینگ شیمیایی TCA.
TCA یعنی تریکلرواستیک اسید—ماده شیمیایی که بهصورت کنترلشده لایههای سطحی پوست را «میسوزاند» تا لایههای روشنتر زیرین آشکار شوند. مثل پوستاندازی بعد از آفتابسوختگی، اما فقط روی لک.
یکی از بزرگترین مزایای TCA، اثربخشی آن برای لکهای دست است. مطالعات جدید نشان میدهند پیلینگ TCA ۱۵ درصد همراه با ۳ درصد گلیکولیک اسید، تا ۸۸ درصد بهبود در لکهای دست ایجاد میکند. علاوه بر این، کمتر دردناک از کرایوست و زمان بهبود کوتاهتری دارد (۵ تا ۱۰ روز).
وقتی پزشک TCA را روی لک میزند، پوست ظرف چند ثانیه موقتاً سفید میشود—درست مثل یخی که روی شیشه مینشیند. به این پدیده «فراستینگ» میگویند. نگرانی نیست؛ این نشانهای است که اسید به عمق مناسب رسیده. پزشک از شدت سفیدی میفهمد کار درست انجام شده. این سفیدی موقتی است و زود محو میشود.
معمولاً به ۲ تا ۳ جلسه با فاصله ۴ هفته نیاز دارید. هر جلسه ۱۵ تا ۲۰ دقیقه طول میکشد. در عرض ۲ تا ۳ ماه میتوانید بهبود قابلتوجهی ببینید—البته با کمی صبر.
این احتمالاً بزرگترین سوال شماست. بیایید صادقانه پاسخ دهیم.
سرما نمیتواند فقط سلولهای لک را هدف بگیرد. ممکن است ملانوسیتهای سالم اطراف لک را هم آسیب بزند یا از بین ببرد. نتیجه؟ یک لکه سفید یا روشنتر از پوست اطراف که به آن «هیپوپیگمانتاسیون» میگویند.
خطر این عارضه به رنگ پوست شما بستگی دارد. متخصصان از طبقهبندی فیتزپاتریک برای تعیین رنگ پوست استفاده میکنند. پوستهای روشنتر (تایپ I-II) خطر کمتری دارند، اما پوستهای تیرهتر (تایپ IV-VI) در معرض خطر بالاتری هستند. چون بیشتر ایرانیها پوست زیتونی تایپ III-IV دارند، این یک نگرانی واقعی است.
تحقیقات نشان میدهند TCA با غلظت مناسب (۱۵ تا ۳۳ درصد) خطر هیپوپیگمانتاسیون کمتری نسبت به کرایو دارد. اما TCA با غلظت بالای ۳۵ درصد میتواند باعث سوختگی عمیق، اسکار و تیرگی بیشتر شود. به همین دلیل تجربه پزشک در تعیین غلظت و زمان اعمال حیاتی است.
نتیجه مطالعات: کرایو روشنکنندگی بیشتر اما عوارض بیشتر دارد. TCA ایمنتر و کمدردتر است، اما نتایج کمی متوسطتر.
چند نکته کلیدی برای کاهش خطر عوارض:
انتخاب پزشک باتجربه از همه چیز مهمتر است. سوالاتی بپرسید: چند سال است این کار را میکنید؟ چقدر با پوستهای تیره کار کردهاید؟
تست ابتدایی را فراموش نکنید. از پزشک بخواهید ابتدا روی یک لک کوچک تست کند.
فصل مناسب را انتخاب کنید. پاییز یا زمستان بهتر است—پوست بعد از درمان بسیار حساس به آفتاب میشود.
ضدآفتاب SPF50+ هر ۲ ساعت غیرقابل مذاکره است، حتی در خانه و روزهای ابری.
لکهای مشکوک را هرگز قبل از بررسی پزشک درمان نکنید. برخی لکها نیاز به بیوپسی دارند، نه فریز.
حالا وقت تصمیمگیری است. این جدول کمکتان میکند:
| معیار | کرایوتراپی | پیلینگ TCA |
|---|---|---|
| نتیجه روشنکننده | بهتر و سریعتر | متوسط، نیاز به چند جلسه |
| درد | بیشتر (سوزش شدید) | کمتر (سوزش ملایم) |
| زمان بهبود | ۷-۱۴ روز | ۵-۱۰ روز |
| خطر لک سفید | بالاتر (پوست تیره) | پایینتر |
| مناسب برای | لکهای تکی و بزرگ | لکهای پراکنده روی دست |
| تعداد جلسات | معمولاً یک جلسه | ۲-۳ جلسه، فاصله ۴ هفته |
| هزینه تقریبی | متوسط (هر لک) | متوسط (هر جلسه) |
توصیه ساده: پوست روشن و لکهای تکی دارید؟ کرایو خوب است. پوست زیتونی یا لکهای متعدد روی دست دارید؟ TCA امنتر است.
البته تصمیم نهایی با پزشک متخصص پوست شماست. آنها با بررسی نوع پوست، عمق لک و سابقه شما، بهترین روش را پیشنهاد میدهند.
کرایوتراپی و پیلینگ TCA آن «گام میانه» هستند: موثرتر از کرمها، مقرونبهصرفهتر از لیزر، و در دسترستر. هر دو میتوانند لکهای آفتابی را بهطور قابلتوجهی کمرنگ کنند، اما هرکدام مزایا و معایب خاص خود را دارند. انتخاب بین آنها به رنگ پوست، نوع لک، و تحمل درد شما بستگی دارد.
یک نکته را فراموش نکنید: مهمترین عامل موفقیت، پزشک متخصص باتجربه است. پزشک خوب میداند چه زمانی کرایو بزند، چه غلظت TCA استفاده کند، و چگونه خطر عوارض را کاهش دهد. محافظت دقیق با ضدآفتاب بعد از درمان هم نصف موفقیت شماست.
یادتان باشد: تصمیم آگاهانه همیشه بهتر از تصمیم عجولانه است.
