چرا برخی افراد کک و مک دارند و برخی دیگر هیچ‌وقت این لکه‌های کوچک قهوه‌ای را روی پوست خود نمی‌بینند؟ ایرانیان در کجای طیف جهانی کک و مک قرار دارند؟ اپیدمیولوژی (Epidemiology) یا علم مطالعه الگوهای سلامت در جمعیت‌ها، به ما کمک می‌کند پاسخ این پرسش‌ها را پیدا کنیم. کک و مک یک پدیده جهانی است که شیوع آن در نژادها و مناطق جغرافیایی بسیار متفاوت است. در این مقاله، الگوهای جمعیتی و جغرافیایی کک و مک را بررسی می‌کنیم و می‌بینیم چگونه ژنتیک، محیط زندگی و نور خورشید بر ظاهر شدن این لکه‌ها تأثیر می‌گذارند.

چرا اپیدمیولوژی کک و مک مهم است؟

قبل از ورود به آمارها و نقشه‌های جهانی، بیایید ببینیم چرا مطالعه الگوهای کک و مک اصلاً اهمیت دارد.

نشانگر حساسیت پوست به نور خورشید

کک و مک تنها یک ویژگی زیبایی‌شناختی نیست. مطالعات علمی نشان می‌دهند که واکنش پوست به اشعه ماورای بنفش (UV radiation) را نمایش می‌دهد. افرادی که به راحتی کک و مک می‌زنند، معمولاً پوستی حساس‌تر به نور خورشید دارند و در معرض خطر بیشتری برای آسیب‌های آفتابی قرار دارند—از پیری زودرس پوست تا لکه‌های پیگمانته و حتی سرطان پوست.

شناخت اینکه چرا و چگونه کک و مک در جمعیت‌های مختلف ظاهر می‌شود، به ما می‌گوید چه کسانی به محافظت بیشتری در برابر آفتاب نیاز دارند. این اطلاعات در طراحی کمپین‌های بهداشت عمومی و آموزش مردم درباره اهمیت ضدآفتاب نقش کلیدی ایفا می‌کند.

کمک به شناخت نیازهای پوست

هر نوع پوستی نیازهای خاص خود را دارد. پوست روشن با تمایل بالا به کک و مک، استراتژی محافظتی متفاوتی نسبت به پوست تیره می‌طلبد. یک فرد اسکاتلندی با پوست بسیار روشن باید ضدآفتاب SPF 50+ را روزانه استفاده کند، حتی در روزهای ابری. اما یک فرد ایرانی با پوست گندمی (Type III-IV فیتزپاتریک) ممکن است با SPF 30-50 نیازش برآورده شود.

درک الگوی کک و مک به شما کمک می‌کند محصولات مناسب را انتخاب کنید، از پوستتان بهتر مراقبت کنید و بدانید در چه زمان‌هایی باید محتاط‌تر باشید.

الگوهای جهانی شیوع کک و مک

نقشه جهانی: کدام کشورها بیشترین شیوع را دارند؟

اگر نقشه جهانی شیوع کک و مک بکشیم، الگویی واضح می‌بینیم که با عرض جغرافیایی و ترکیب نژادی جمعیت ارتباط مستقیم دارد. بالاترین نرخ در اروپای شمالی دیده می‌شود—در اسکاتلند و ایرلند بیش از 80 درصد جمعیت در طول زندگی خود کک و مک تجربه می‌کنند.

در سوی دیگر طیف، آفریقای جنوب صحرا و کشورهای با جمعیت عمدتاً سیاه‌پوست کمترین نرخ را دارند—کمتر از 5 درصد. مناطق میانی مانند اروپای جنوبی، خاورمیانه و آسیای شرقی در جایی بین این دو افراط قرار دارند، با شیوع 10 تا 60 درصد.

جالب است بدانید حتی در یک کشور بزرگ مثل ایالات متحده، شیوع کک و مک در ایالت‌های شمالی با جمعیت قفقازی بیشتر است. این نشان می‌دهد ژنتیک نقش اصلی را بازی می‌کند، اما محیط هم کم اهمیت نیست.

عوامل جغرافیایی مؤثر

محل زندگی شما چرا اهمیت دارد؟ چند عامل کلیدی:

شدت نور خورشید: UV Index یا شاخص اشعه ماورای بنفش، مانند دمای هوا است که هر روز متفاوت می‌شود. هرچه نزدیک‌تر به استوا باشید، UV Index بالاتر است. مناطق با UV بالا باعث می‌شوند افرادی که استعداد ژنتیکی دارند، کک و مک بیشتری بزنند.

ارتفاع از سطح دریا: در ارتفاعات بالا، هوا رقیق‌تر است و نمی‌تواند اشعه UV را به خوبی فیلتر کند. ساکنان کوهستان‌ها در معرض UV بیشتری قرار دارند.

شرایط اقلیمی: مناطق ابری کمتر نور مستقیم خورشید دریافت می‌کنند، اما حتی در روزهای ابری، تا 80 درصد اشعه UV می‌تواند از ابرها عبور کند.

شیوع کک و مک در نژادهای مختلف

یکی از جالب‌ترین جنبه‌های اپیدمیولوژی کک و مک، تفاوت‌های چشمگیر بین گروه‌های نژادی است که ریشه در ژنتیک و تاریخ تکاملی انسان دارند.

قفقازی‌ها (پوست سفید): بالاترین نرخ جهان

افراد قفقازی، به ویژه آن‌هایی که در شمال اروپا زندگی می‌کنند، بالاترین شیوع کک و مک را دارند. 60 تا 80 درصد افراد قفقازی در طول زندگی خود کک و مک تجربه می‌کنند. در اسکاتلند و ایرلند، این رقم به بیش از 80 درصد می‌رسد.

دلیل اصلی، ژن MC1R است—Melanocortin 1 Receptor یا ژنی که تولید رنگدانه پوست را کنترل می‌کند. واریانت‌های خاصی از این ژن باعث می‌شوند پوست به جای تولید یومِلانین (eumelanin)—رنگدانه قهوه‌ای تیره و محافظ—بیشتر فئومِلانین (pheomelanin) تولید کند که رنگدانه‌ای زرد-قرمز است و محافظت کمتری در برابر UV دارد.

حدود 80 درصد افراد با موهای قرمز طبیعی دارای کک و مک هستند. در اسکاتلند، 13 درصد از جمعیت موهای قرمز دارند—بالاترین درصد در جهان. در ایرلند این رقم 10 درصد است. این افراد نه تنها بیشتر کک و مک می‌زنند، بلکه در معرض خطر بیشتری برای سرطان پوست نیز قرار دارند.

اِفِلید (Ephelides) نوع کک و مکی است که در این جمعیت رایج است. اِفِلیدها کک و مک‌های ژنتیکی هستند که با آفتاب تیره‌تر می‌شوند و در زمستان ممکن است کمرنگ شوند یا ناپدید شوند.

آسیایی‌های شرقی: نوع متفاوت کک و مک

جمعیت آسیایی شرقی—چینی‌ها، ژاپنی‌ها، کره‌ای‌ها—شیوع کمتری از کک و مک دارند، معمولاً بین 10 تا 30 درصد. اما نوع کک و مک در این جمعیت متفاوت است.

در آسیایی‌ها، لنتیژین سولار (Solar Lentigo) یا لکه‌های خورشیدی بسیار رایج‌تر از اِفِلید ژنتیکی است. لنتیژین سولار لکه‌های قهوه‌ای یکنواختی هستند که به دلیل آسیب UV ایجاد می‌شوند، نه ژنتیک. برخلاف اِفِلید، با دور شدن از آفتاب کمرنگ نمی‌شوند و معمولاً دائمی هستند.

مطالعه‌ای روی جمعیت ژاپن نشان داد واریانت‌های خاصی از ژن MC1R در این جمعیت وجود دارد. واریانت R163Q در 78.6 درصد و V92M در 5.5 درصد ژاپنی‌ها یافت شد. این واریانت‌ها با افزایش حساسیت به لنتیژین سولار مرتبط هستند، اما نه الزاماً با اِفِلید.

تفاوت بین این دو مهم است: اِفِلید معمولاً در کودکی ظاهر می‌شود و بی‌ضرر است، در حالی که لنتیژین سولار نشانه آسیب UV تجمعی در طول سال‌ها است و با افزایش سن شایع‌تر می‌شود.

آفریقایی‌ها و سیاه‌پوستان: محافظت طبیعی قوی

پوست‌های تیره با منشأ آفریقایی کمترین شیوع کک و مک را دارند—کمتر از 5 درصد. دلیل این محافظت طبیعی، مقدار بالای یومِلانین در پوست است. یومِلانین رنگدانه قهوه‌ای-سیاهی است که نه تنها به پوست رنگ می‌دهد، بلکه مانند ضدآفتاب طبیعی عمل می‌کند.

پوست تیره آفریقایی می‌تواند محافظتی معادل SPF 13.4 ارائه دهد. این یعنی پوست تقریباً 13 برابر بیشتر UV را تحمل می‌کند قبل از اینکه آسیب ببیند. البته این به معنی بی‌نیازی کامل از ضدآفتاب نیست، اما توضیح می‌دهد چرا کک و مک و سرطان پوست در این جمعیت نادرتر است.

زمانی که کک و مک در افراد سیاه‌پوست ظاهر می‌شود، اغلب به عنوان نشانه هشدار در نظر گرفته می‌شود و ممکن است نشان‌دهنده بیماری زمینه‌ای مانند اختلالات هورمونی یا کمبود ویتامین‌ها باشد.

برای درک بیشتر نقش این رنگدانه محافظ، نقش ملانین در محافظت از پوست را بخوانید.

ایرانیان و خاورمیانه: در میانه طیف

ایران و کشورهای خاورمیانه در جایی میان دو افراط قرار دارند. شیوع تخمینی کک و مک در جمعیت ایرانی بین 30 تا 50 درصد است.

اکثر ایرانیان دارای نوع پوست Type III یا IV در طبقه‌بندی فیتزپاتریک هستند. Type III پوست گندمی روشن است که به آرامی برنزه می‌شود و گاهی می‌سوزد. Type IV پوست زیتونی یا گندمی متوسط است که به راحتی برنزه می‌شود و به ندرت می‌سوزد. اگر پوست شما گندمی یا زیتونی است و در تابستان برنزه می‌شوید، احتمالاً در یکی از این دسته‌ها قرار دارید.

در جمعیت ایرانی، لنتیژین سولار (لکه‌های خورشیدی) رایج‌تر از اِفِلید ژنتیکی است، شبیه به الگوی آسیای شرقی. این منطقی است چون ایران آفتاب زیاد و UV Index بالا دارد، به ویژه در تابستان. تهران در اوج تابستان می‌تواند UV Index بالای 11 داشته باشد—در رده “بسیار خطرناک”.

تفاوت‌های جغرافیایی در یک نژاد

حتی در یک گروه نژادی، محل زندگی تفاوت بزرگی ایجاد می‌کند. این نشان می‌دهد ژنتیک تمام داستان نیست.

اروپا: شمال در مقابل جنوب

اروپا مثال عالی از این پدیده است. در اروپای شمالی—اسکاندیناوی، اسکاتلند، ایرلند—بیش از 80 درصد جمعیت کک و مک دارند. اما در اروپای جنوبی—یونان، ایتالیا، اسپانیا—این رقم به 40 تا 60 درصد کاهش می‌یابد، با اینکه هر دو منطقه عمدتاً قفقازی هستند.

یک مطالعه نشان داد نرخ بروز مشکلات مرتبط با UV در سوئیس 19.2 در 100,000 نفر است، در حالی که در یونان تنها 2.2 در 100,000 نفر—تقریباً 9 برابر تفاوت!

دو دلیل اصلی برای این تفاوت:

شدت UV و انطباق تکاملی: اروپای جنوبی نزدیک‌تر به مدیترانه و دریافت‌کننده UV بیشتر است، اما جمعیت آن در طول هزاران سال به این شرایط انطباق یافته است. پوست آن‌ها تیره‌تر و تولیدکننده ملانین بیشتری است.

ژنتیک تکاملی: شمالی‌ها در محیطی با نور خورشید کم تکامل یافته‌اند. پوست روشن‌تر به آن‌ها کمک می‌کرد ویتامین D بیشتری تولید کنند، اما همین ویژگی باعث شد در برابر UV حساس‌تر باشند.

آمریکا: تنوع در قاره‌ای واحد

در آمریکای شمالی نیز الگوی مشابهی دیده می‌شود. در ایالات شمالی مثل مینه‌سوتا و مونتانا با جمعیت عمدتاً قفقازی شمال اروپایی، شیوع کک و مک بالاست. اما در ایالات جنوبی مثل فلوریدا و تگزاس که جمعیت متنوع‌تری شامل لاتین‌تباران دارند، شیوع کلی پایین‌تر است.

آمریکای لاتین داستان جالبی دارد. به دلیل آمیختگی ژنتیکی بومیان، اروپایی‌ها و آفریقایی‌ها، شیوع کک و مک در سطح متوسطی قرار دارد. بومیان آمریکایی اصیل معمولاً کک و مک کمی دارند، شبیه به آسیایی‌های شرقی که از نظر ژنتیکی به آن‌ها نزدیک‌تر هستند.

مطالعه موردی: استرالیا—درس برای ایرانیان

استرالیا یک مطالعه موردی فوق‌العاده در اپیدمیولوژی کک و مک است. این کشور بالاترین نرخ سرطان پوست در جهان را دارد—بسیار بیشتر از هر کشور دیگری. چرا؟

چرا استرالیا بالاترین نرخ را دارد؟

چهار عامل دست به دست هم داده‌اند:

جمعیت قفقازی نزدیک استوا: اکثریت استرالیایی‌ها از نظر ژنتیکی از بریتانیا و ایرلند هستند—جمعیتی با پوست بسیار روشن که برای آب و هوای کم‌آفتاب شمال اروپا طراحی شده است. اما آن‌ها در نزدیکی استوا زندگی می‌کنند جایی که UV بسیار قوی است. این عدم تطابق ژنتیک با محیط، فاجعه‌آمیز است.

UV Index بسیار بالا: استرالیا در نیمکره جنوبی قرار دارد، جایی که لایه ازن نازک‌تر شده است. UV Index در تابستان استرالیا می‌تواند به 14-15 برسد—در محدوده “خطرناک شدید”.

فرهنگ بیرون بودن: استرالیایی‌ها عاشق ساحل، ورزش‌های بیرونی و BBQ هستند. سبک زندگی فعال در فضای باز یعنی معرض بیشتر به آفتاب.

تاریخچه کوتاه مهاجرت: بسیاری از استرالیایی‌ها نسل دوم یا سوم مهاجران اروپایی هستند. پوست آن‌ها هنوز زمان کافی برای انطباق ژنتیکی با محیط جدید نداشته است.

کمپین “Slip, Slop, Slap” و تأثیر آن

خوشبختانه، دولت استرالیا از دهه 1980 کمپین بهداشت عمومی بسیار موفق “Slip, Slop, Slap“ را راه‌اندازی کرد:

• Slip: لباس بپوش (پیراهن آستین بلند)

• Slop: ضدآفتاب بمال

• Slap: کلاه بگذار

این کمپین ساده اما مؤثر باعث شد آگاهی عمومی درباره خطرات آفتاب به شدت افزایش یابد. نتیجه؟ در نسل جدیدی که با این آموزش‌ها بزرگ شده، نرخ سرطان پوست شروع به کاهش کرده است. این نشان می‌دهد آموزش و پیشگیری واقعاً تغییر ایجاد می‌کنند.

درسی برای ایران

ایران می‌تواند از تجربه استرالیا درس بگیرد. ایران نیز UV Index بالا دارد، به ویژه در تابستان. تهران در تیر و مرداد می‌تواند UV Index بالای 11 داشته باشد. استان‌های جنوبی مثل هرمزگان و بوشهر حتی بالاتر.

علاوه بر این، آب و هوای خشک ایران پوست را آسیب‌پذیرتر می‌کند. پوست خشک لایه محافظ ضعیف‌تری دارد و UV راحت‌تر به آن آسیب می‌رساند. بنابراین، ایرانیان—حتی با پوست Type III-IV—باید جدی به محافظت از آفتاب فکر کنند.

سه قانون ساده استرالیا را همین حالا برای خود اعمال کنید: پوشاندن، ضدآفتاب (SPF 30-50)، و کلاه یا چتر در ساعات اوج آفتاب (10 صبح تا 4 بعدازظهر).

نقش مهاجرت در تغییر الگوها

مهاجرت آزمایش طبیعی است که نشان می‌دهد چقدر محیط در کنار ژنتیک اهمیت دارد.

مهاجران اروپایی به استرالیا

مهاجران بریتانیایی و ایرلندی به استرالیا افزایش چشمگیری در کک و مک و سرطان پوست تجربه کردند. در نسل اول، تعداد کک و مک‌ها افزایش یافت. در نسل دوم و سوم که در استرالیا به دنیا آمدند، این روند تشدید شد چون از همان کودکی در معرض UV بالا بودند.

این پدیده نشان می‌دهد که حتی با ژنتیک یکسان، محیط نتایج را به شدت تغییر می‌دهد. پوست این افراد برای محیط جدید طراحی نشده بود.

مهاجران از مناطق گرمسیری به شمال

مهاجرانی که از مناطق گرمسیری به کشورهای شمالی مثل کانادا، سوئد یا نروژ نقل مکان می‌کنند، الگوی معکوس را تجربه می‌کنند. کک و مک‌های جدید کمتر ظاهر می‌شوند چون معرض UV کمتر است. اما کک و مک‌های قدیمی معمولاً باقی می‌مانند، فقط ممکن است کمرنگ‌تر شوند.

عوامل اجتماعی-اقتصادی

شیوع کک و مک فقط به بیولوژی و جغرافیا بستگی ندارد. عوامل اجتماعی و اقتصادی نیز نقش دارند.

دسترسی به ضدآفتاب

در کشورهای ثروتمند مثل نروژ، سوئیس و استرالیا، ضدآفتاب به راحتی در دسترس است و دولت‌ها در آموزش عمومی سرمایه‌گذاری می‌کنند. در بسیاری از این کشورها، ضدآفتاب در مدارس و مهدکودک‌ها رایگان است.

اما در کشورهای در حال توسعه، دسترسی به ضدآفتاب باکیفیت محدود است. قیمت بالا، کمبود آگاهی یا عدم دسترسی در مناطق روستایی می‌تواند مانع محافظت شود، حتی اگر معرض UV بالا باشد.

شغل و معرض آفتاب

شغل شما تعیین می‌کند چقدر زمان را در معرض آفتاب می‌گذرانید. کشاورزان، کارگران ساختمانی، ماهیگیران و راننده‌های کامیون در معرض خطر بیشتری هستند.

در ایران، کشاورزان در مناطق شمالی (گیلان، مازندران) و جنوبی (هرمزگان، بوشهر) که ساعات طولانی در مزارع کار می‌کنند، بیشترین معرض را دارند. این افراد معمولاً لنتیژین سولار (لکه‌های خورشیدی) بیشتری دارند—نشانه آسیب UV تجمعی.

در مقابل، کارمندان دفتری که بیشتر روز را در داخل سر کار می‌گذرانند، معرض کمتری دارند. اما توجه کنید UV می‌تواند از شیشه پنجره‌ها هم عبور کند، پس حتی نزدیک پنجره نشستن نیاز به محافظت دارد.

داده‌های آماری: جدول شیوع جهانی

بیایید همه چیز را در یک جدول ساده خلاصه کنیم:

همان‌طور که می‌بینید، ایران در میانه جدول قرار دارد. این یعنی پوست ایرانیان نه خیلی حساس است (مثل شمال اروپا) و نه خیلی محافظت‌شده (مثل آفریقا). شما در یک منطقه “متوسط به بالا” از نظر نیاز به محافظت هستید.

پیام برای مخاطب ایرانی: شما کجا قرار دارید؟

حالا که سفر جهانی تمام شد، بیایید به خودتان برگردیم. شما، خواننده ایرانی، در این تصویر جهانی کجا قرار دارید؟

موقعیت ایران در طیف جهانی

ایرانیان با نوع پوست Type III-IV فیتزپاتریک (پوست گندمی تا زیتونی) دقیقاً در میانه طیف قرار دارند:

• شما حساسیت بالای افراد شمال اروپایی را ندارید که با 10 دقیقه آفتاب می‌سوزند

• اما محافظت قوی طبیعی افراد آفریقایی-تبار را هم ندارید

این یعنی چه؟ پوست شما نیاز به محافظت متوسط تا بالا دارد. شما ممکن است فکر کنید چون پوستتان برنزه می‌شود و به راحتی نمی‌سوزد، نیازی به ضدآفتاب ندارید. اما این اشتباه است! برنزه شدن خودش نوعی آسیب پوست است—نشانه اینکه پوست در حال تلاش برای محافظت از خودش است.

مطالعات منطقه‌ای نشان می‌دهند ایرانیان بیشتر دچار لنتیژین سولار (لکه‌های خورشیدی ناشی از آسیب UV) می‌شوند تا اِفِلید ژنتیکی. این لکه‌ها معمولاً بعد از 30-40 سالگی ظاهر می‌شوند و نشانه آسیب تجمعی آفتاب در طول سال‌ها هستند.

نیازهای خاص منطقه

ایران شرایط خاصی دارد:

UV Index بالا در تابستان: تهران در تابستان UV Index 11+ دارد. استان‌های جنوبی حتی بیشتر. این در محدوده “خطرناک” است و نیاز به محافظت جدی دارد.

آب و هوای خشک: خشکی هوا باعث می‌شود پوست سد محافظ ضعیف‌تری داشته باشد. پوست خشک راحت‌تر آسیب می‌بیند و کندتر ترمیم می‌شود. این یعنی شما نه فقط به ضدآفتاب، بلکه به مرطوب‌کننده هم نیاز دارید.

ضرورت ضدآفتاب روزانه: حتی در زمستان، UV Index در تهران می‌تواند به 5-6 برسد—هنوز در محدوده “متوسط” که نیاز به محافظت دارد.

در انتها…

شیوع کک و مک نقشه‌ای جغرافیایی و ژنتیکی از تنوع انسانی ارائه می‌دهد. از 80 درصد در اسکاتلند تا کمتر از 5 درصد در آفریقا، این لکه‌های کوچک قهوه‌ای داستان تکامل، انطباق و تعامل ما با محیط را روایت می‌کنند.

برای شما به عنوان یک خواننده ایرانی، سه نکته کلیدی را به خاطر بسپارید:

شما در میانه طیف قرار دارید: نه خیلی حساس، نه خیلی محافظت‌شده—پس نیاز به توجه متوسط تا بالا دارید.

محیط به اندازه ژنتیک مهم است: UV بالای ایران + آب و هوای خشک = نیاز به محافظت جدی.

پیشگیری کلید است: درس استرالیا این است که آموزش و محافظت روزانه واقعاً تفاوت ایجاد می‌کند.

حالا که الگوی جهانی کک و مک را می‌شناسید و می‌دانید در کجای این طیف قرار دارید، وقت آن رسیده که از پوست خود بهتر مراقبت کنید. شروع کنید با یک ضدآفتاب مناسب، هر روز آن را استفاده کنید و پوست خود را در معرض UV کمتر قرار دهید. پوست شما تنها پوستی است که دارید—از آن محافظت کنید! 🌞