تا حالا پیش آمده کنار خانواده یا دوستانتان زیر آفتاب باشید، اما یکی فقط کمی برنزه شود و دیگری خیلی زود قرمز و سوزان؟ این تفاوت کاملاً قابل توضیح است و اتفاقی نیست. بخش مهمی از آن به «فتوتایپ پوست» (Skin phototype) و مقدار و نوع «ملانین» برمیگردد—یعنی همان رنگدانه طبیعی که هم رنگ پوست را میسازد و هم نقش محافظتی دارد.
در این راهنما، به زبان ساده میخوانید ملانین دقیقاً چه میکند، فتوتایپها چه هستند، و چرا بعضی افراد در زمان کوتاهتری آفتابسوخته میشوند.
ملانین (Melanin) رنگدانهای است که در سلولهایی به نام «ملانوسیت» ساخته میشود و رنگ پوست، مو و چشم را شکل میدهد.
نکته کلیدی این است که ملانین فقط «رنگ» نیست؛ ملانین میتواند اشعه فرابنفش (UV) را جذب کند و همچنین خاصیت آنتیاکسیدانی دارد، بنابراین از آسیب به DNA سلولهای پوستی کم میکند.
به زبان ساده، هرچه «سپر ملانین» قویتر باشد، احتمال سوختن سریع و شدید کمتر میشود.
در بدن دو نوع اصلی ملانین داریم: «اوملانین» (Eumelanin) و «فئوملانین» (Pheomelanin).
اوملانین (ملانین تیره) محافظت قویتری در برابر UV ایجاد میکند و در پوستهای تیرهتر غالب است.
فئوملانین (ملانین روشن) بیشتر در افراد با موهای قرمز/بور و پوست خیلی روشن دیده میشود و تحقیقات نشان میدهند در برابر UV محافظت ضعیفتری دارد و میتواند با قرارگیری در UV به تولید رادیکالهای آزاد کمک کند.
«مقیاس فیتزپاتریک» (Fitzpatrick Scale) یک روش شناختهشده برای دستهبندی پوست به ۶ فتوتایپ است؛ این دستهبندی بر اساس این است که پوست در آفتاب «میسوزد» یا «برنزه میشود».
خیلی رایج است که فتوتایپ را بهعنوان طبقهبندی نوع پوست بر اساس رنگ ذاتی و توانایی برنزه شدن توضیح میدهند.
فتوتایپ ۱ معمولاً خیلی روشن است، تقریباً همیشه میسوزد و عملاً برنزه نمیشود.
فتوتایپ ۲ هم معمولاً میسوزد و معمولاً برنزه شدن آن محدود یا کند است.
در یک مرور علمی، برای پوستهای روشنتر (حدود فتوتایپهای I تا III) «SPF طبیعی» حدود 3.3 گزارش شده و همین اختلاف یکی از دلایل اصلی سوختن سریعتر است.
فتوتایپ ۳ ممکن است گاهی بسوزد، اما معمولاً به مرور برنزه میشود.
فتوتایپ ۴ بهطور معمول کمتر میسوزد و راحتتر برنزه میشود.
حتی اگر در این گروهها هستید، «کمتر سوختن» به معنی «بینیازی از محافظت» نیست.
فتوتایپ ۵ بهندرت میسوزد و معمولاً بهخوبی برنزه میشود.
فتوتایپ ۶ بسیار تیره است و در شرایط معمول خیلی کم دچار آفتابسوختگی واضح میشود، اما باز هم میتواند آسیبهای ناشی از UV را تجربه کند.
برای پوستهای تیرهتر (حدود فتوتایپهای IV تا VI) SPF طبیعی حدود 13.4 گزارش شده است.
یکی از تفاوتهای مهم این است که UVB در پوستها یکسان نفوذ نمیکند.
در یک گزارش، نفوذ UVB در پوست سیاه حدود 7.4٪ و در پوست سفید حدود 24٪ ذکر شده است.
این اختلاف با میزان و نوع ملانین مرتبط است و توضیح میدهد چرا پوست روشن، معمولاً زودتر علائم آفتابسوختگی را نشان میدهد.
حساسیت به آفتاب فقط «رنگ ظاهری» نیست؛ ژنتیک هم نقش پررنگی دارد.
ژن MC1R (Melanocortin-1 receptor) در تفاوتهای رنگدانهای و حساسیت به آفتاب نقش مهمی دارد و در مطالعات بهعنوان عامل ژنتیکی مرتبط با حساسیت به آفتاب بررسی شده است.
آفتابسوختگی فقط یک قرمزی سطحی نیست؛ نشانهای از آسیب ناشی از UV و واکنش التهابی بدن است.
در یک مرور، گزارش شده که در پوست روشن، آسیب و پیامدهای قرارگیری در UV میتواند در بازه کوتاهتری (مثلاً ۱۰ تا ۲۰ دقیقه) رخ دهد، در حالیکه در پوست تیرهتر ممکن است پیامدها دیرتر (مثلاً پس از ۹۰ دقیقه یا بیشتر) دیده شوند.
این تفاوت زمانی باعث میشود بعضی افراد احساس کنند «پوستشان خیلی زود میسوزد»، در حالی که در واقع سپر طبیعی پوستشان ضعیفتر است. ما در مطلبی دیگر به عنوان “آفتاب چیست؟“، به طور تخصصی به تعریف این نگرانی پوستی پرداختهایم که میتوانید آن را مطالعه کنید.
آفتابسوختگی یک واکنش قابل انتظار به UV زیاد است، اما «حساسیت به نور» (فتودرماتیت/Photodermatitis) یک موضوع متفاوت و تخصصیتر است.
اگر با مقدار کم نور هم بثورات غیرعادی، خارش شدید یا واکنشهای غیرمعمول دارید، بهتر است احتمال فتودرماتیت را جدی بگیرید و ارزیابی پزشکی انجام شود.
اگر دوست دارید محافظت را واقعاً درست انجام دهید، اولین قدم این است که فتوتایپ خودتان را بشناسید و بعد محافظت را متناسب با همان تنظیم کنید.
بهخصوص یک نکته مهم: حتی در پوستهای تیره هم در مواجهه با UV، آسیبهای سلولی میتواند رخ دهد، پس «ضدآفتاب فقط برای پوست روشن نیست».
فتوتایپ ۱–۲: ضدآفتاب با SPF بالا (مثلاً 50+)، تمدید منظم، و جدی گرفتن پوشش فیزیکی مثل کلاه و لباس مناسب.
فتوتایپ ۳–۴: ضدآفتاب با SPF مناسب و تداوم در تمدید، چون برنزه شدن، محافظت کامل ایجاد نمیکند.
فتوتایپ ۵–۶: ضدآفتاب همچنان لازم است؛ کمتر سوختن به معنی صفر بودن آسیب نیست.
«پوست تیره ضدآفتاب نمیخواهد»؛ این تصور میتواند خطرناک باشد چون آسیبهای ناشی از UV در پوست تیره هم گزارش شده است.
«برنزه شدن یعنی پوست ایمن شده»؛ برنزه شدن ممکن است فقط محافظت محدودی ایجاد کند و جای ضدآفتاب را نمیگیرد.
این سه سؤال کمک میکند یک تخمین اولیه داشته باشید (تشخیص قطعی نیست).
رنگ طبیعی پوست (بدون برنزه شدن) چیست؟
اگر مدتی زیر آفتاب بمانید، بیشتر «قرمز میشوید» یا «تیرهتر»؟
چند روز بعد، پوستتان بیشتر «پوستهپوسته» میشود یا «رنگ میگیرد»؟
اگر نتیجه دقیقتری میخواهید، بهترین راه این است که الگوی سوختن/برنزه شدن خودتان را در فصلهای مختلف و با رعایت یا عدم رعایت ضدآفتاب مقایسه کنید.
علت اصلی اینکه بعضی پوستها زودتر میسوزند، تفاوت در مقدار و نوع ملانین و همچنین تفاوتهای ژنتیکی است.
مقیاس فیتزپاتریک کمک میکند واکنش پوست به آفتاب را بهتر بشناسید و بر همان اساس از پوستتان محافظت کنید.
اگر میخواهید از لک، پیری زودرس و آسیبهای بلندمدت جلوگیری کنید، از همین امروز محافظت را «متعهدانه» انجام دهید—نه فقط وقتی که آفتاب تند است.
