یک روز تابستانی طولانی در ساحل شمال یا کویر لوت. شب که به خانه برمیگردید، پوستتان قرمز، داغ و دردناک است. حالا سوال اینجاست: این فقط یک قرمزی ساده است که خودش خوب میشود، یا باید نگران باشید؟
آفتابسوختگی یک واکنش التهابی حاد پوست در برابر اشعه ماوراء بنفش (UV) خورشید است. شدت این آسیب میتواند از یک قرمزی موقت تا تاولهای شدید و علائم خطرناک متغیر باشد. وقتی میدانید پوستتان در چه وضعیتی قرار دارد، بهتر میتوانید از آن مراقبت کنید و تصمیم بگیرید که آیا نیاز به کمک پزشکی دارید یا نه. در این مقاله با درجهبندی آفتابسوختگی، علائم هر مرحله و روشهای تشخیص آشنا میشوید.
برای اینکه بتوانیم شدت آفتابسوختگی را ارزیابی کنیم، ابتدا باید بدانیم دقیقاً چه اتفاقی در پوست میافتد.
اشعه ماوراء بنفش (UV) خورشید دو نوع اصلی دارد: UVA و UVB. اشعه UVB عامل اصلی آفتابسوختگی است. این اشعه به لایه بیرونی پوست (اپیدرم) نفوذ میکند و DNA سلولها را آسیب میزند. بدن بهعنوان واکنشی دفاعی، جریان خون به ناحیه آسیبدیده را افزایش میدهد—نتیجه؟ قرمزی، گرمی، تورم و درد.
فکر کنید دست خود را روی یک سطح داغ نگه داشتهاید. هرچه بیشتر بمانید، آسیب عمیقتر میشود. اشعه UVA هم که عمیقتر نفوذ میکند، در پیری زودرس پوست نقش دارد اما سوختگی فوری کمتری ایجاد میکند.
همه ما یکسان در برابر آفتاب آسیبپذیر نیستیم. فوتوتایپ پوست (Fitzpatrick Skin Type)—یعنی طبقهبندی پوست بر اساس میزان ملانین—نقش اصلی را بازی میکند. ملانین همان رنگدانه محافظ طبیعی پوست است که از سلولها در برابر UV محافظت میکند.
افرادی با پوست روشن (فوتوتایپ ۱ و ۲) که ملانین کمتری دارند، خیلی سریع میسوزند و بهندرت برنزه میشوند. در مقابل، افرادی با پوست تیره (فوتوتایپ ۴ تا ۶) حفاظت طبیعی بیشتری دارند—اما این به معنای ایمنی کامل نیست. اگر میخواهید درباره مکانیسزم آفتاب سوختگی بیشتر بدانید، مقاله ما درباره “آفتاب سوختگی چیست” را بخوانید.
نکته دیگر: برخی داروها مثل آنتیبیوتیکهای تتراسایکلین، داروهای ضدالتهاب و بعضی کرمهای درمانی پوست را نسبت به نور حساستر میکنند. اگر میخواهید بیشتر درباره انواع پوست و فوتوتایپ بدانید، راهنمای ما را بخوانید.
آفتابسوختگی مثل سایر سوختگیها، بر اساس عمق آسیب به لایههای پوست درجهبندی میشود. این درجهبندی به شما کمک میکند تصمیم بگیرید چه کاری باید انجام دهید.
این شایعترین و خفیفترین نوع است. فقط لایه بیرونی پوست یعنی اپیدرم آسیب میبیند. علائم معمولاً چند ساعت بعد از مواجهه شروع میشود و طی ۳ تا ۷ روز خوب میشود.
علائم آفتابسوختگی درجه یک شامل:
قرمزی پوست: ناحیه آسیبدیده قرمز یا صورتی میشود
گرمی و حساسیت: پوست داغ است و لمس آن دردناک
خشکی و کشیدگی: احساس سفتی و خشکی در پوست
پوستهریزی: چند روز بعد پوست شروع به پوسته شدن میکند
بدون تاول: نکته کلیدی این است که هیچگونه حباب مایعداری ندارید
مثلاً بعد از یک پیادهروی سه ساعته در پارک بدون کلاه و ضدآفتاب، معمولاً درجه یک اتفاق میافتد. ناراحتکننده است، اما خطرناک نیست و با مراقبت در خانه درمان میشود.
مواجهه طولانیتر و شدیدتر با آفتاب باعث میشود آسیب به لایههای عمیقتر برسد. در درجه دو، هم اپیدرم و هم بخشی از درم (لایه میانی پوست) آسیب میبیند. این جدیتر است.
علائم آفتابسوختگی درجه دو:
قرمزی شدید: پوست قرمز تیره یا حتی بنفش رنگ میشود
تورم محسوس: ناحیه آسیبدیده متورم و برجسته است
تاولهای مایعدار: حبابهای پر از مایع شفاف یا کمی کدر روی پوست ظاهر میشود
درد شدید: حتی لمس خفیف هم خیلی آزاردهنده است
علائم سیستمیک: سردرد، تب خفیف، لرز، خستگی شدید
بهبودی کند: ممکن است ۱۰ تا ۲۱ روز طول بکشد
تصور کنید بعد از یک روز کامل در کویر لوت یا ساحل کیش بدون حفاظت کافی، شانهها و پشت شما پر از تاول شده. این درجه دو است. خطر عفونت، اسکار و لکههای تیره (هیپرپیگمانتیشن) وجود دارد، پس مراقبت صحیح ضروری است.
این نوع که آسیب به تمام ضخامت پوست را شامل میشود، در مواجهه معمولی با آفتاب طبیعی تقریباً هیچوقت رخ نمیدهد. بیشتر در شرایط خاص مثل منابع UV مصنوعی بسیار قوی یا ترکیب با سایر عوامل سوختگی دیده میشود.
در این حالت پوست ممکن است سفید، قهوهای سوخته یا سیاه شود و حساسیت خود را از دست بدهد. این یک اورژانس پزشکی است. خوشبختانه اکثر آفتابسوختگیهای روزمره در محدوده درجه یک یا دو هستند.
بعد از مواجهه با آفتاب، ارزیابی درست وضعیت پوست کمک میکند بفهمید باید چه کاری انجام دهید.
۱. رنگ پوست را بررسی کنید
قرمزی خفیف صورتی معمولاً درجه یک است. قرمزی تیره، بنفش یا رنگهای غیرعادی نشانه آسیب شدیدتر.
۲. پوست را لمس کنید
فقط گرم است یا داغ؟ تورم دارد؟ لمس آن چقدر دردناک است؟ تورم و گرمای زیاد یعنی التهاب شدید.
۳. دنبال تاول بگردید
آیا حباب مایعداری روی پوست دارید؟ چند تا؟ چقدر بزرگ؟ حتی یک یا دو تاول کوچک یعنی درجه دو.
۴. وسعت ناحیه درگیر را ببینید
فقط یک قسمت کوچک مثل بینی قرمز است، یا کل پشت و بازوها؟ هرچه وسعت بیشتر باشد، خطر عوارض هم بیشتر است.
آفتابسوختگی شدید فقط پوستی نیست. اگر این علائم را دارید، ممکن است علاوه بر آفتابسوختگی، گرمازدگی هم پیدا کرده باشید:
تب: دمای بدن بالای ۳۸ درجه
لرز و سردرد شدید
تهوع یا استفراغ
سرگیجه و ضعف شدید: احساس بیحالی، گیجی یا از دست دادن تعادل
کمآبی: تشنگی زیاد، خشکی دهان، ادرار کم و تیره
این علائم جدی هستند. اگر مثلاً بعد از یک روز در آفتاب در پیادهروی اربعین یا کار در مزرعه این حال را دارید، فوراً به مرکز درمانی بروید.
این سوالات را از خودتان بپرسید:
چند ساعت زیر آفتاب بودید؟
چه ساعتی بود؟ (بین ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر خطرناکتر است)
ضدآفتاب زدید؟ چند بار تجدید کردید؟
دارویی مصرف میکنید که به نور حساس میکند؟
سابقه آفتابسوختگی شدید یا سرطان پوست دارید؟
اکثر آفتابسوختگیهای خفیف در خانه درمان میشوند، اما بعضی علائم هشدار دارند.
اگر یکی از این علائم را دارید، بلافاصله به اورژانس بروید:
تاولهای گسترده: بیش از ۲۰٪ سطح بدن (مثلاً کل پشت یا قفسه سینه و بازوها)
تب خیلی بالا: دمای بدن بالای ۳۹ درجه با لرز شدید
تغییرات ذهنی: سردرد شدید، گیجی، سرگیجه شدید یا از دست دادن هوشیاری
تهوع و استفراغ مداوم: نمیتوانید آب بخورید یا نگه دارید
کمآبی شدید: بیحالی، ادرار خیلی کم یا اصلاً ندارید، خشکی شدید دهان و چشم
علائم عفونت: ترشح چرک از تاولها، بوی بد، قرمزی و تورم بیشتر، یا تب دوباره بعد از بهبود
این علائم میتوانند نشانه گرمازدگی، کمآبی شدید یا عفونت باشند و به مداخله پزشکی فوری نیاز دارند.
حتی بدون علائم اورژانسی، در این شرایط با پزشک مشورت کنید:
چند تاول دردناک—حتی اگر تعداد کم باشند
درد غیرقابل کنترل—دردی که با مسکنهای معمولی مثل استامینوفن کنترل نمیشود
آفتابسوختگی در نوزادان یا سالمندان—این گروهها آسیبپذیرتر هستند
سابقه سرطان پوست—یا آفتابسوختگیهای شدید مکرر
عدم بهبود بعد از ۱ هفته—پوست بدتر شده یا خوب نمیشود
وقتی به پزشک میروید، تشخیص آفتابسوختگی معمولاً ساده است.
پزشک پوست شما را معاینه میکند و به رنگ، تورم، تاول، وسعت ناحیه آسیبدیده و میزان درد توجه میکند. همچنین شرح حال (تاریخچه) میگیرد:
کی و چقدر زیر آفتاب بودید؟
ضدآفتاب زدید؟
چه داروهایی مصرف میکنید؟
سابقه مشکل پوستی دارید؟
در اکثر موارد همین کافی است. نیازی به آزمایش خون، بیوپسی یا تصویربرداری نیست.
پزشک خطر عوارض را بررسی میکند. اگر تاولهای بزرگ یا پاره دارید، خطر عفونت چک میشود. همچنین احتمال لکههای تیره (هیپرپیگمانتیشن) یا اسکار بررسی میشود.
در نهایت، پزشک توصیههایی برای کاهش خطر آسیبهای بلندمدت—مثل پیری زودرس پوست و سرطان—به شما میدهد.
پیشگیری همیشه بهتر از درمان است. با رعایت چند اصل ساده، میتوانید از آفتابسوختگی جلوگیری کنید.
ضدآفتاب مهمترین سپر شماست—اما باید درست استفاده کنید:
SPF مناسب: حداقل SPF 30 یا بالاتر. SPF 30 حدود ۹۷٪ اشعه UVB را مسدود میکند.
مقدار کافی: بیشتر ما کم میزنیم! برای صورت و گردن یک قاشق چایخوری، برای بدن دو قاشق غذاخوری لازم است.
تکرار منظم: هر ۲ ساعت و بعد از شنا یا عرق کردن دوباره بزنید.
پوشش طیف گسترده: محصولی بخرید که هم از UVA و هم از UVB محافظت کند.
حتی در شهرهایی مثل اصفهان، شیراز و بندرعباس در زمستان هم به ضدآفتاب نیاز دارید.
علاوه بر ضدآفتاب:
پوشش مناسب: لباس آستین بلند، کلاه لبهدار، عینک آفتابی با محافظت UV
اجتناب از آفتاب در اوج: بین ۱۰ صبح تا ۴ بعدازظهر اشعه UV قویترین است—در سایه بمانید
سایهبان و چتر: در ساحل، پارک یا محیطهای باز از سایه استفاده کنید
آگاهی از شاخص UV (UVI): شاخص ماوراء بنفش شدت اشعه را در مقیاس ۰ تا ۱۱+ نشان میدهد. بالای ۳ نیاز به حفاظت دارد، بالای ۸ خطر بالاست
این اقدامات ساده شما را از درد آفتابسوختگی و عوارض بلندمدت—لک، چین و چروک زودرس، سرطان پوست—محافظت میکنند.
آفتابسوختگی از درجه یک (قرمزی خفیف بدون تاول) تا درجه دو (تاولهای دردناک و علائم سیستمیک) و در موارد بسیار نادر تا درجه سه (آسیب عمیق و خطرناک) متغیر است. شما میتوانید با بررسی رنگ پوست، وجود تاول، وسعت ناحیه آسیبدیده و علائم عمومی مثل تب و تهوع، شدت آن را در خانه تشخیص دهید.
تاولهای گسترده، تب بالای ۳۹ درجه، تهوع مداوم، گیجی یا علائم کمآبی نیاز به مراجعه فوری به اورژانس دارند. حتی آفتابسوختگیهای متوسط در کودکان، سالمندان یا افراد با سابقه سرطان پوست باید توسط پزشک بررسی شوند.
با استفاده منظم و صحیح از ضدآفتاب، پوشش مناسب و اجتناب از آفتاب در ساعات اوج، میتوانید از پوست خود در برابر آسیبهای کوتاهمدت و بلندمدت اشعه UV محافظت کنید. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره محصولات ضدآفتاب و مراقبت از پوست آسیبدیده، به صفحه محصولات Hanalife سر بزنید.
