نگاهی به خالها یا لکههای روی پوستتان انداختهاید و با خود فکر کردهاید: “این عادی است یا باید نگران باشم?” سرطان پوست شایعترین نوع سرطان در جهان است، اما اگر زودهنگام تشخیص داده شود، اکثر انواع آن کاملاً قابل درمان هستند. در این راهنما با انواع مختلف سرطان پوست آشنا میشوید، علائم هشداردهنده را یاد میگیرید و راههای محافظت از پوست را میشناسید—دانشی که میتواند زندگی شما را تغییر دهد.
سرطان پوست زمانی شکل میگیرد که سلولهای پوست بهشکل غیرطبیعی و بدون کنترل رشد کنند. برای فهم این بیماری، نخست باید با ساختار پوست خود آشنا شویم.
تصور کنید پوست شما یک ساختمان سهطبقه است. بیرونیترین طبقه اپیدرم (Epidermis) نام دارد و مانند یک سپر محافظ با محیط خارج در تماس است. زیر آن درم (Dermis) قرار دارد که حاوی رگهای خونی و غدد است، و در عمیقترین بخش هیپودرم (Hypodermis) یا لایه چربی زیرپوستی. اکثر سرطانها از همان لایه رویی—اپیدرم—شروع میشوند.
اپیدرم از سه نوع سلول اصلی ساخته شده است. سلولهای بازال (Basal Cells) در ته این لایه نشستهاند و مسئول تولید سلولهای تازه هستند. بالاتر از آنها سلولهای سنگفرشی (Squamous Cells) قرار دارند—سلولهایی پهن و تخت که سطح پوست را میپوشانند. همچنین سلولهای ویژهای به نام ملانوسیت (Melanocyte) در این لایه هستند که رنگدانه ملانین میسازند و به پوست رنگ میدهند. هر کدام از این سلولها میتوانند منشأ نوع خاصی از سرطان شوند.
اشعه ماوراء بنفش (UV) از خورشید یا دستگاههای برنزهکننده، مجرم اصلی است. این اشعه به DNA سلولهای پوست آسیب میزند. وقتی این آسیب تکرار شود و سلولها دیگر نتوانند خودشان را درست ترمیم کنند، رشد کنترلنشده سلولی آغاز میشود—همان چیزی که ما آن را سرطان مینامیم.
سرطانهای پوست به دو خانواده بزرگ تقسیم میشوند: سرطانهای غیرملانومایی (NMSC) و ملانوما (Melanoma).
سرطانهای غیرملانومایی—شامل کارسینوم سلول بازال (BCC) و کارسینوم سلول سنگفرشی (SCC)—شایعترین انواع هستند. رشدشان معمولاً کند است و بهندرت به اعضای دیگر بدن گسترش مییابند.
ملانوما داستان دیگری دارد. نادرتر است، اما خطرناکترین. این سرطان از سلولهای تولیدکننده رنگدانه شروع میشود و اگر دیر تشخیص داده شود، میتواند به سرعت به سایر اندامها سرایت کند. آمار میگوید حدود 2.2 درصد مردم در طول عمر به ملانوما مبتلا میشوند—عددی که نشان میدهد چرا آگاهی اهمیت دارد.
BCC نه تنها شایعترین سرطان پوست، بلکه شایعترین سرطان در میان تمام سرطانهای انسانی است. از سلولهای بازال در ته اپیدرم سرچشمه میگیرد. خبر خوب؟ رشدش بسیار آهسته است و تقریباً هرگز به اعضای دیگر متاستاز نمیدهد، به همین خاطر کمترین مرگومیر را دارد.
کارسینوم (Carcinoma) یعنی سرطانی که از سلولهای پوششی بدن سرچشمه میگیرد. هرچند BCC بهندرت کشنده است، اما نادیده گرفتنش میتواند به بافتهای اطراف آسیب بزند، پس درمان آن همچنان ضروری است.
BCC معمولاً خودش را بهصورت برآمدگی کوچک، صاف و براق نشان میدهد—مثل یک مروارید شفاف یا صورتی روی پوست. گاهی رگهای خونی ریز در سطحش دیده میشود. ممکن است خونریزی کند، زخم بزند یا پوسته بیندازد، بعد به نظر برسد بهبود یافته، اما دوباره برگردد.
بیشتر در نواحی آفتابخورده ظاهر میشود: صورت، بینی، پیشانی، گوشها، گردن. اگر لکهای شبیه مروارید کنار بینی یا روی پیشانیتان دیدید که کمکم بزرگتر میشود، وقت مراجعه به متخصص است.
چهار نوع اصلی BCC وجود دارد:
Nodular: شایعترین نوع—برآمدگی گرد و براق
Superficial: روی تنه ظاهر میشود، شبیه لکه قرمز و پوستهدار
Morphoeic: نادرتر، شبیه جای زخم سفت با مرزهای نامشخص
Pigmented: حاوی رنگدانه، ممکن است قهوهای یا سیاه باشد
SCC دومین سرطان پوست شایع است که از سلولهای سنگفرشی در لایههای سطحیتر اپیدرم میآید. این سلولها پهن و تخت هستند و نقش محافظتی دارند. نسبت به BCC تهاجمیتر عمل میکند و احتمال گسترش به غدد لنفاوی یا اعضای دیگر بیشتر است—هرچند همچنان نسبتاً نادر.
مطالعات نشان میدهند SCC تهاجمیترین سرطان غیرملانومایی است و مرگومیر بیشتری از BCC دارد، بنابراین تشخیص زودهنگام اهمیت بیشتری پیدا میکند.
معمولاً بهصورت لکه قرمز، خشک و پوستهدار ظاهر میشود. ممکن است شبیه زخمی باشد که نمیبندد یا کمکم بزرگتر میشود. گاهی شبیه برآمدگی سخت و زبر مثل زگیل است. خونریزی، ترشح یا درد هم شاید همراهش باشد.
بیشتر در نواحی که شدیداً در معرض آفتاب هستند دیده میشود: لبها، گوشها، دستها، سر (مخصوصاً در افرادی که موی کمتری دارند). مثلاً زخمی روی لب پایینی یا لاله گوش که حتی بعد از هفتهها نمیبندد، میتواند نشانه SCC باشد.
علاوه بر اشعه UV، این عوامل خطر SCC را افزایش میدهند:
قرار گرفتن شدید و مزمن در آفتاب: کشاورزان، کارگران ساختمانی و کسانی که در فضای باز کار میکنند بیشتر در معرض خطرند
سیستم ایمنی ضعیف: افرادی که به دلیل بیماری یا داروهای سرکوبکننده ایمنی (مثل پیوند عضو) دچار ضعف ایمنی هستند
زخمهای مزمن یا جای سوختگی: SCC میتواند در نواحی دچار زخم مزمن یا جای سوختگی قدیمی رشد کند
ملانوما از سلولهای ملانوسیت که رنگدانه پوست میسازند، شروع میشود. نادرتر از BCC و SCC است، اما بهمراتب کشندهتر. نرخ بروز جهانی آن 21.9 مورد در هر 100,000 نفر و مرگومیر 2.0 در هر 100,000 است. یعنی 2.2 درصد مردم در طول عمر به آن مبتلا میشوند.
اگر ملانوما زودهنگام تشخیص داده شود، نرخ بقا بسیار بالاست. اما اگر به مرحله متاستاز—یعنی گسترش به اعضای دیگر—برسد، درمان بسیار سختتر میشود. به همین دلیل تشخیص زودهنگام یعنی نجات زندگی.
متخصصان پوست از قانون ABCDE برای شناسایی ملانوما استفاده میکنند—قانونی ساده که میتواند خالهای مشکوک را از خالهای معمولی تشخیص دهد:
A (Asymmetry—عدم تقارن): یک نصف خال شبیه نصف دیگر نیست
B (Border—مرز نامنظم): لبههای دندانهدار یا نامشخص بهجای مرزهای صاف
C (Color—رنگ متنوع): ترکیبی از قهوهای، سیاه، قرمز، سفید یا آبی
D (Diameter—قطر بزرگ): قطر بیش از 6 میلیمتر (تقریباً به اندازه پاککن مداد)
E (Evolving—تغییر): تغییر در اندازه، شکل، رنگ یا علائم جدید مانند خارش یا خونریزی
خالی دارید که با این معیارها مطابقت دارد؟ سریع به متخصص پوست مراجعه کنید. برای اطلاعات بیشتر درباره خالهای مشکوک و خطرناک اینجا بخوانید.
چهار نوع اصلی ملانوما وجود دارد:
Superficial Spreading Melanoma: شایعترین (70% موارد)—ابتدا در سطح پوست گسترش مییابد
Nodular Melanoma: تهاجمیترین—سریع به عمق پوست رشد میکند و معمولاً سیاه یا قرمز است
Lentigo Maligna Melanoma: بیشتر در سالمندان و روی صورت
Acral Lentiginous Melanoma: نادر—در کف دست، کف پا یا زیر ناخن
چند نوع نادرتر هم وجود دارد که شناختشان مفید است.
کارسینوم سلول مرکل بسیار نادر اما تهاجمی است. از سلولهای نورواندوکرین پوست که در احساس لمس نقش دارند، شروع میشود. بیشتر در سالمندان و افراد با سیستم ایمنی ضعیف دیده میشود. معمولاً بهصورت گره سخت و بدون درد در نواحی آفتابخورده ظاهر میشود.
سارکوم کاپوسی با رشد غیرطبیعی رگهای خونی در پوست همراه است. بیشتر در افرادی با سیستم ایمنی ضعیف مانند بیماران HIV/AIDS رخ میدهد. لکههای بنفش، قرمز یا قهوهای روی پوست میسازد. در افراد با سیستم ایمنی سالم بسیار نادر است.
لنفوم پوستی نوعی سرطان سیستم لنفاوی است که پوست را درگیر میکند. شایعترین نوع آن Mycosis Fungoides نام دارد که با لکههای قرمز، خارشدار و پوستهدار شروع میشود و ممکن است سالها بهآرامی پیشرفت کند.
شناخت عوامل خطر کمک میکند بدانید چقدر در معرض خطر هستید و چگونه از خود محافظت کنید.
اشعه ماوراء بنفش (UV) اصلیترین و قابل کنترلترین عامل خطر است—چه از خورشید و چه از دستگاههای برنزهکننده (سولاریوم). آفتابسوختگیهای شدید، مخصوصاً در کودکی، خطر را در آینده بالا میبرند. همچنین قرار گرفتن مزمن در آفتاب بدون محافظت، آسیب تجمعی به DNA پوست وارد میکند.
برای ایرانیان که تابستانهای گرم و آفتابی را تجربه میکنند، این موضوع اهمیت دوچندان دارد. فعالیت در فضای باز بدون ضدآفتاب، مخصوصاً در ساعات اوج، خطر سرطان پوست را بهشدت افزایش میدهد.
برخی عوامل خطر غیرقابل تغییرند، اما شناختشان به شما کمک میکند با دقت بیشتری از پوست خود مراقبت کنید:
پوست روشن: افراد با پوست روشن، موی بلوند یا قرمز و چشمهای آبی یا سبز (فتوتایپ I-II فیتزپاتریک) خطر بیشتری دارند—ملانین کمتر یعنی محافظت کمتر
خالهای متعدد: داشتن بیش از 50 خال خطر ملانوما را بالا میبرد
سابقه خانوادگی: سرطان پوست در بستگان نزدیک (والدین، خواهر، برادر) خطر شما را افزایش میدهد
سن: بعد از 50 سالگی خطر بیشتر میشود
سیستم ایمنی ضعیف: بیماری یا داروهای خاص میتوانند سیستم ایمنی را تضعیف کنند
خبر خوب: بیشتر موارد سرطان پوست قابل پیشگیری هستند. با اقدامات ساده و روزمره میتوانید خطر خود را بهشدت کاهش دهید.
مطالعات علمی بهوضوح ثابت کردهاند استفاده منظم از ضدآفتاب خطر سرطان پوست را کاهش میدهد. ضدآفتاب با SPF حداقل 30 میتواند خطر SCC را تا 40% و ملانوما را تا 50% پایین بیاورد—یک عادت ساده با تأثیری عظیم.
برای محافظت مؤثر این نکات را رعایت کنید:
ضدآفتاب را روزانه بزنید—حتی در روزهای ابری یا زمستان اشعه UV به پوست میرسد
از پوشش محافظ استفاده کنید—کلاه با لبه عریض، عینک آفتابی با محافظت UV و لباسهای با پارچه تنگ
از آفتاب در ساعات اوج بپرهیزید—بین 10 صبح تا 4 بعدازظهر تا حد امکان در سایه باشید
از سولاریوم دوری کنید—دستگاههای برنزهکننده اشعه UV قوی میدهند و خطر را افزایش میدهند
کنترل منظم پوست یکی از مهمترین راههای تشخیص زودهنگام است:
خودآزمایی ماهانه: ماهی یک بار تمام پوست خود را از سر تا پا چک کنید—به خالها، لکهها و هر تغییری دقت کنید
معاینه سالانه نزد متخصص: حداقل سالی یک بار به درماتولوژیست مراجعه کنید، مخصوصاً اگر عوامل خطر دارید
مراقب تغییرات باشید: هر خال یا ضایعهای که طبق قانون ABCDE مشکوک است، فوراً به پزشک نشان دهید
سرطان پوست شایعترین سرطان جهان است، اما با آگاهی و مراقبت میتوان از آن پیشگیری کرد یا در مراحل اولیه آن را تشخیص و درمان نمود. سه نوع اصلی—کارسینوم سلول بازال (شایعترین)، کارسینوم سلول سنگفرشی (تهاجمیتر) و ملانوما (کشندهترین)—هر کدام ویژگیهای منحصربهفرد خود را دارند.
استفاده روزانه از ضدآفتاب، اجتناب از قرار گرفتن بیش از حد در آفتاب و معاینه منظم پوست سه رکن اساسی پیشگیری هستند. آگاهی و مراقبت روزانه بهترین سپر شما در برابر این بیماری است. برای محافظت از پوست خود، از محصولات ضدآفتاب و مراقبت از پوست هانالایف دیدن کنید و اولین قدم را برای سلامت پوستتان بردارید.
