تقریبا هر کسی با حس ناخوشایند گرما، کشیدگی و سوزش پوست بعد از یک روز طولانی زیر نور خورشید آشناست. همان لحظهای که روبروی آینه میایستید و با دیدن قرمزی پوستتان، حسرت میخورید که “کاش ضدآفتاب زده بودم”. اما آیا تا به حال فکر کردهاید که چرا پوست قرمز میشود و چرا پس از چند روز بعد به پوستریزی میکند؟
آفتاب سوختگی (Sunburn) تنها یک التهاب سطحی و گذرا نیست؛ بلکه زنگ خطری است که نشان میدهد DNA سلولهای پوست شما آسیب دیده است. در این مقاله، ما نه تنها به روشهای درمان فوری آفتاب سوختگی میپردازیم، بلکه داستانی را مرور میکنیم که در زیر پوست شما در جریان است؛ داستانی از یک “عملیات نجات بیولوژیک” که بدن برای محافظت از شما در برابر سرطان اجرا میکند.
آفتاب سوختگی در واقع یک واکنش التهابی به آسیب ناشی از پرتوهای فرابنفش (UV) خورشید است. نکته فریبنده اینجاست که برخلاف سوختگی با آتش یا آب جوش که درد آن بلافاصله حس میشود، آفتاب سوختگی “تأخیری” است. ممکن است تا ۴ ساعت طول بکشد تا قرمزی اولیه نمایان شود و ۲۴ تا ۳۶ ساعت زمان لازم است تا علائم به اوج خود برسند. همین تأخیر باعث میشود بسیاری از افراد، زمانی متوجه خطر شوند که کار از کار گذشته است.
نور خورشید حاوی طیفهای مختلفی است، اما دو نوع اصلی آن دشمن سلامت پوست هستند:
اشعه UVB (عامل سوختگی): این اشعه انرژی بسیار بالایی دارد و به لایه سطحی پوست (اپیدرم) حمله میکند. UVB مسئول اصلی قرمزی، التهاب و آفتاب سوختگی است.
اشعه UVA (عامل پیری): این اشعه مرموزتر است؛ عمیقتر نفوذ میکند و بدون اینکه لزوماً باعث سوختگی شود، کلاژن پوست را تخریب کرده و باعث پیری زودرس، چین و چروک و لک میشود.
بدن شما بیدفاع نیست. سربازان دفاعی پوست، رنگدانهای به نام ملانین (Melanin) تولید میکنند. وقتی زیر آفتاب هستید، تولید ملانین افزایش مییابد تا مثل یک چتر کوچک روی هسته سلولها باز شود و از DNA در برابر اشعه محافظت کند. این همان دلیلی است که پوست “برنزه” میشود. اما این چتر محافظتی ظرفیت محدودی دارد. افراد با پوست روشن، ملانین کمتری دارند و چترشان کوچکتر است؛ به همین دلیل بسیار سریعتر میسوزند. زمانی که شدت اشعه UV از توان محافظتی ملانین بیشتر شود، سد دفاعی میشکند و آفتاب سوختگی رخ میدهد.
اگر دوست دارید درباره علت آفتاب سوختگی بیشتر بدانید؛ اینجا کلیک کنید.
شاید برایتان جالب باشد بدانید علائمی که شما را آزار میدهند (قرمزی و پوستریزی)، در واقع تلاش قهرمانانه بدن برای نجات جان شما هستند.
چرا پوست قرمز و داغ میشود؟ وقتی DNA سلولها آسیب میبیند، بدن وضعیت اضطراری اعلام میکند. رگهای خونی زیر پوست گشاد میشوند تا خون بیشتری به منطقه برسانند. این خون اضافی، حامل سلولهای ایمنی است که برای ترمیم خرابیها اعزام شدهاند. گرمایی که حس میکنید، حرارت ناشی از این “نبرد التهابی” در زیر پوست شماست.
یکی از جالبترین واکنشهای بدن، فرآیندی به نام آپوپتوز (Apoptosis) یا “مرگ برنامهریزی شده سلول” است. وقتی اشعه UV ساختار ژنتیکی سلول را تخریب میکند، سلول ابتدا سعی در ترمیم دارد. اما اگر آسیب شدید باشد، سلول برای جلوگیری از تبدیل شدن به یک سلول سرطانی، تصمیم به “خودکشی” میگیرد. پوستریزی و لایهبرداری که چند روز بعد تجربه میکنید، در واقع روش بدن برای دور ریختن این سلولهای فداکار و مرده است تا جا برای سلولهای سالم و جدید باز شود.
تشخیص شدت سوختگی کلید انتخاب درمان درست است.
در این حالت پوست قرمز، داغ و حساس به لمس است. خارش خفیف و احساس کشیدگی پوست شایع است. این نوع سوختگی معمولاً با مراقبتهای خانگی و طی چند روز (همراه با پوستریزی) بهبود مییابد.
اگر روی پوستتان تاول آفتاب سوختگی دیدید، یعنی دچار سوختگی درجه دو شدهاید و آسیب به لایههای عمیقتر (درم) رسیده است. تاولها مثل یک پانسمان استریل طبیعی عمل میکنند. هشدار جدی: هرگز، هرگز تاولها را نترکانید. مایع درون تاول از لایه زیرین محافظت میکند و ترکاندن آن دروازهای برای ورود میکروبها و عفونت باز میکند.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟ اگر علائم زیر را دارید، ممکن است دچار “مسمومیت با آفتاب” شده باشید که نیازمند درمان پزشکی است:
تب بالا و لرز
حالت تهوع یا استفراغ
گیجی، ضعف شدید یا غش کردن
هیچ راه یک شبهای برای “برگرداندن” آسیب DNA وجود ندارد، اما میتوان درد را مدیریت کرد و به ترمیم پوست سرعت بخشید.
به محض احساس سوزش یا دیدن قرمزی، به سایه بروید و این ۴ قدم را انجام دهید:
خنک کردن پوست (نه یخزده!): دوش آب ولرم رو به خنک بگیرید. استفاده از کمپرس خنک هم عالی است. اما هرگز یخ را مستقیم روی پوست نگذارید، زیرا باعث آسیب بیشتر به بافتهای ملتهب میشود.
مرطوبکننده مناسب: وقتی پوست هنوز کمی نمدار است، از لوسیونهای سبک حاوی آلوئهورا یا سویا استفاده کنید. ژل آلوئهورا به دلیل خاصیت خنککنندگی و ضدالتهابی، بهترین دوست پوست شما در این شرایط است.
آبرسانی داخلی: آفتاب سوختگی مایعات را از کل بدن به سطح پوست میکشد و شما را در معرض کمآبی قرار میدهد. آب و مایعات فراوان بنوشید.
کاهش التهاب: مصرف داروهای ضدالتهاب مثل ایبوپروفن یا آسپرین (فقط برای بزرگسالان) در ۲۴ ساعت اول میتواند به شکل چشمگیری تورم و قرمزی را کاهش دهد.
بسیاری از درمانهای سنتی و “نسخههای مادربزرگها” میتوانند وضعیت را بدتر کنند:
وازلین ممنوع: هرگز روی سوختگی تازه و داغ وازلین یا پماد چرب نزنید. چربی مثل عایق عمل کرده، حرارت را داخل پوست حبس میکند و باعث “پختن” بیشتر بافتها میشود. (وازلین فقط برای مراحل آخر و روی پوست بهبود یافته مناسب است).
کره یا روغن: برخلاف باور عموم، این مواد هیچ خاصیت درمانی ندارند و فقط خطر عفونت را بالا میبرند.
محصولات “کائین” دار: از اسپریهای بیحسکننده حاوی بنزوکائین یا لیدوکائین دوری کنید؛ این مواد اغلب باعث واکنشهای آلرژیک و تحریک بیشتر پوست ملتهب میشوند.
آفتاب سوختگی شاید بعد از یک هفته فراموش شود، اما پوست شما آن را فراموش نمیکند. آسیبهای UV تجمعی هستند؛ درست مثل قطرههای آبی که در نهایت سنگی را سوراخ میکنند.
پیری زودرس (Photoaging): لکهای قهوهای پایدار، کک و مک و چین و چروکهای عمیق، یادگاریهای روزهایی هستند که بدون ضدآفتاب بیرون رفتید.
خطر سرطان پوست (Melanoma): این ترسناکترین بخش ماجراست. تحقیقات علمی نشان دادهاند که حتی یک بار آفتاب سوختگی شدید و تاولدار در دوران کودکی یا نوجوانی، میتواند خطر ابتلا به ملانوما (خطرناکترین سرطان پوست) را در بزرگسالی تا دو برابر افزایش دهد.
پوست شما لباس ارزشمندی است که تمام عمر بر تن دارید. آفتاب سوختگی پیامی روشن از بدن است که میگوید: “ظرفیت دفاعی من تمام شده!”. این قرمزی و درد، بهای سنگینی است که سلولهای شما برای محافظت از سلامتتان میپردازند. پس بهترین درمان، همیشه پیشگیری است. استفاده سخاوتمندانه از ضدآفتاب، پوشیدن کلاه و لباس مناسب، سادهترین راهها برای احترام به این فداکاری بیولوژیک هستند.
