بسیاری از زنان و دختران هر ماه چند روز قبل از شروع قاعدگی با بدتر شدن جوشهای صورتشان مواجه میشوند؛ این جوشها اغلب روی چانه، اطراف دهان و خط فک ظاهر میشوند و میتوانند هم ظاهر و هم اعتمادبهنفس فرد را تحتتأثیر قرار دهند. به این نوع جوشها که معمولاً در الگوی تکرارشونده و همزمان با تغییرات قاعدگی دیده میشوند، «جوش پریودی»، «جوش دوره پریودی» یا «جوش قاعدگی» گفته میشود و از نظر علمی در دسته «آکنه هورمونی» قرار میگیرند. آگاهی از علتها، عوامل تشدیدکننده و روشهای مراقبت و درمان، کمک میکند فرد بداند چه کارهایی را میتواند خودش در خانه انجام دهد و چه زمانی باید حتماً به متخصص پوست یا زنان مراجعه کند.
چرخه قاعدگی حدود ۲۸ روز طول میکشد و در نیمه دوم آن (که به آن «فاز لوتئال» میگویند) سطح هورمون پروژسترون بالا میرود و تعادل آن با استروژن و آندروژنها (هورمونهای مردانهای که در بدن زنان هم وجود دارند) تغییر میکند. این تغییرات هورمونی میتواند باعث افزایش ترشح «سبوم» شود؛ سبوم همان چربی طبیعی پوست است که اگر بیش از حد تولید شود و همزمان منافذ پوست با سلولهای مرده و آلودگی بسته شوند، محیط مناسبی برای رشد باکتریها و ایجاد التهاب بهوجود میآید و در نهایت انواع جوش از سرسفید و سرسیاه تا جوشهای قرمز و گاهی عمیق و دردناک شکل میگیرد. مطالعات روی «شعلهور شدن پریمنستروال آکنه» نشان میدهد درصد زیادی از زنان مبتلا به آکنه، هر ماه در هفته قبل از پریود بدتر شدن واضح جوشها را تجربه میکنند که این الگوی زمانی، نقش مستقیم چرخه هورمونی در جوش قاعدگی را تأیید میکند.
عوامل مختلفی میتوانند زمینه را برای جوش پریودی مساعدتر کنند؛ از جمله پوست ذاتاً چرب، سابقه خانوادگی آکنه، استرس مزمن، رژیم غذایی پر از قندهای ساده و غذاهای فراوریشده، و اختلالات هورمونی مثل «سندرم تخمدان پلیکیستیک» (PCOS؛ اختلالی که با تخمکگذاری نامنظم، کیستهای ریز تخمدانی و گاهی پرمویی و اضافهوزن همراه است). اگر جوشهای قاعدگی فقط محدود به چند روز قبل از پریود، تعدادشان کم تا متوسط و شدتشان خفیف تا متوسط باشد، معمولاً بخشی از تغییرات طبیعی چرخه در نظر گرفته میشوند؛ اما در صورت جوشهای بسیار دردناک و کیستیک، باقیماندن جوشها در تمام طول ماه، یا همراهی با علائمی مثل پرمویی شدید، ریزش موی الگوی مردانه یا قاعدگیهای بسیار نامنظم، مراجعه به متخصص پوست و زنان ضروری است. از سوی دیگر، مطالعات نشان دادهاند که آکنه بهویژه در زنان بالغ میتواند با اضطراب، افسردگی و کاهش اعتمادبهنفس همراه باشد، بنابراین لحن همدلانه و بدون سرزنش در مواجهه با خود و دیگران، بخشی از مدیریت درست جوش پریودی است.
در حدود یک هفته قبل از شروع پریود، بهتر است روتین مراقبت از پوست کمی هوشمندانهتر شود؛ یعنی همچنان ملایم و بدون خشونت با پوست، اما متمرکزتر روی کنترل چربی و پیشگیری از بستهشدن منافذ. در این دوره، ثبات روتین اهمیت زیادی دارد و امتحانکردن چند محصول جدید بهطور همزمان میتواند پوست را تحریک کند و حتی باعث بدتر شدن جوشها شود، پس بهتر است یک روتین ساده و ثابت انتخاب و برای چند چرخه قاعدگی ادامه داده شود.
صبحها، شستوشوی ملایم پوست با ژل یا فوم مخصوص پوست مستعد جوش کافی است؛ بهتر است از شویندههایی استفاده شود که روی آنها عباراتی مثل «مخصوص پوست چرب/آکنهای» و «غیرکومدونزا (non-comedogenic = غیرجوشزا)» نوشته شده است.
بعد از شستوشو، استفاده از یک سرم سبک یا ژل حاوی مواد تنظیمکننده چربی و ضدالتهاب مثل نیاسینامید یا مقدار کم سالیسیلیک اسید کمک میکند منافذ تمیزتر بمانند و التهاب جوشها کمتر شود. در پایان روتین صبح، حتماً یک مرطوبکننده سبک و «روغن-آزاد» و سپس ضدآفتاب مخصوص پوست چرب (ترجیحاً فلوئید یا ژل ماتکننده) استفاده شود.
شبها، ابتدا باید آرایش، ضدآفتاب و آلودگی روز از روی پوست برداشته شود؛ برای این کار میتوان از یک پاککننده آرایش یا میسلار واتر مناسب پوست مستعد آکنه استفاده کرد. سپس صورت یکبار دیگر با همان شوینده ملایم شسته میشود تا منافذ کاملاً تمیز شوند و زمینه برای جذب بهتر محصولات بعدی فراهم گردد. بعد از آن، بسته به نوع پوست و توصیه پزشک، میتوان از محصولات حاوی ترکیبات فعال ضدجوش مانند بنزوئیلپراکسید، رتینوئیدهای موضعی (مثل آداپالن) یا ژلهای حاوی درصدی از سالیسیلیک اسید استفاده کرد. بهتر است استفاده از این محصولات بهآرامی و مثلاً یک شب در میان شروع شود تا پوست فرصت عادتکردن داشته باشد.
در روزهایی که جوشهای پریودی فعال هستند، استفاده از کرمپودرها و پنکیکهای سنگین و چرب میتواند منافذ را بیشتر ببندد و جوشها را تشدید کند، بنابراین بهتر است از محصولات آرایشی سبک، غیرچرب و غیرکومدونزا استفاده شود. با توضیح اینکه میتوان با یک لایه نازک محصول مناسب، هم قرمزی جوش را پوشاند و هم به پوست اجازه نفسکشیدن داد. همچنین باید تأکید شود که شستوشوی کامل آرایش پیش از خواب، تعویض منظم براشها و اسفنجهای آرایشی و خودداری از دستکاری جوشها، هم برای سلامت پوست و هم برای جلوگیری از ایجاد لک و جای جوش اهمیت زیادی دارد.
وقتی جوش پریودی متوسط تا شدید است، جاي جوش میگذارد یا با مراقبت روزانه و محصولات روتین کنترل نمیشود، معمولاً نیاز به مداخلهی دارویی و ارزیابی تخصصی توسط پزشک وجود دارد. در راهنماهای علمی، درمانهای موضعی (کرم، ژل، لوسیون) خط اول درمان آکنهاند و در صورت کافینبودن، آنتیبیوتیک خوراکی، درمانهای هورمونی و در موارد خاص ایزوترتینوئین بهصورت مرحلهای و تحت نظر پزشک اضافه میشوند.
ترکیب رتینوئید موضعی (مثل آداپالن)، بنزوئیلپراکسید و در صورت نیاز آنتیبیوتیک موضعی، در مطالعات و گایدلاینها بهعنوان پایهی درمان آکنه، از جمله آکنه هورمونی و پریودی، توصیه شده است؛ چون هم روی کومدونها (جوشهای سرسیاه و سرسفید) و هم روی جوشهای ملتهب اثر دارند. در جوشهایی که واضحاً نزدیک پریود شعلهور میشوند، ژل ترکیبی «کلیندامایسین + بنزوئیلپراکسید» در یک مطالعهی پایلوت توانست تعداد ضایعات و شدت آکنه را بهطور معنیدار کاهش دهد و بهخوبی تحمل شد.
آنتیبیوتیکهای خوراکی (مثل برخی تتراسایکلینها) برای آکنهی التهابی متوسط تا شدید، یا وقتی صورت و بدن همزمان درگیر هستند، بهصورت دورهای و همیشه همراه با درمان موضعی غیرآنتیبیوتیکی تجویز میشوند تا هم التهاب کاهش یابد و هم خطر مقاومت میکروبی کمتر شود. برای زنانی که جوشهایشان بهوضوح با چرخهی قاعدگی بدتر میشود یا علائم عدم تعادل آندروژن (پرمویی، ریزش مو الگوی مردانه، سیکل نامنظم) دارند، درمان هورمونی مثل برخی قرصهای ضدبارداری ترکیبی و آنتیآندروژنهایی مانند اسپیرونولاکتون در مطالعات، کاهش قابلتوجه آکنه را نشان دادهاند، بهخصوص در الگوهای وابسته به قاعدگی. در محتوای سایت، کافی است توضیح داده شود که این داروها کاملاً نسخهای هستند، اثرشان طی چند ماه ظاهر میشود و باید پس از بررسی کامل توسط متخصص زنان و پوست انتخاب شوند.
ایزوترتینوئین خوراکی (قرصهای قوی ضدجوش) برای آکنههای شدید، مقاوم به درمانهای دیگر یا مواردی که اسکار و جای جوش عمیق ایجاد کردهاند استفاده میشود و فقط با نسخهی متخصص، آزمایشهای دورهای و بهویژه در زنان با رعایت دقیق پیشگیری از بارداری قابل تجویز است. در کنار درمان دارویی، روشهای کلینیکی مثل لیزر، پیلینگ شیمیایی، میکرونیدلینگ و تزریق دارو داخل جوشهای کیستی، در مطالعات باعث بهبود التهاب، کاهش جای جوش و هموارتر شدن سطح پوست شدهاند و عموماً بهعنوان مکمل درمان دارویی و مراقبت خانگی بهکار میروند.
پژوهشها نشان میدهد رژیمهای با «بار گلیسمی بالا» (مصرف زیاد قند و کربوهیدراتهای تصفیهشده) و الگوی غذایی غربی با شدت بیشتر آکنه، از جمله آکنهی هورمونی، ارتباط دارند. مصرف زیاد نوشیدنیهای شیرین، شیرینی، چیپس، فستفود و بعضی لبنیات پرچرب میتواند از طریق بالا بردن انسولین و IGF-1، تولید چربی و التهاب پوست را تحریک کند و جوشهای پریودی را شعلهورتر سازد، درحالیکه رژیمی با غلات کامل، سبزیجات، میوههای با قند کم، پروتئین کافی و چربیهای سالم (ماهیهای چرب، گردو، دانهها) با کاهش التهاب عمومی بدن، به بهبود وضعیت آکنه کمک میکند.
در هفتهی قبل از پریود، نوشابه، کیک و شیرینیهای خامهای و تنقلات بسیار شیرین را تا حد امکان محدود و بهجای آن از نان سبوسدار، میوه کامل و مغزها استفاده کند.
اگر فرد متوجه میشود که برخی لبنیات (بهخصوص شیر گاو پرچرب) جوشهایش را بدتر میکند، میتواند با مشورت پزشک، برای مدتی مصرف آنها را کم کند و بهدنبال جایگزینهای مناسب کلسیم باشد، چون در برخی مطالعات، مصرف زیاد لبنیات با افزایش آکنه همراه بوده است.
برخی مکملها مثل روی، اسیدهای چرب امگا ۳ و آنتیاکسیدانها در مطالعات، بهعنوان کمککننده برای کاهش التهاب آکنه مطرح شدهاند، هرچند جای درمان اصلی را نمیگیرند.
از نظر سبک زندگی، کمخوابی، استرس مزمن و مصرف زیاد کافئین و سیگار میتوانند از طریق افزایش هورمونهای استرس و التهاب، جوشهای قاعدگی را تشدید کنند. پیشنهادهایی مانند ۷–۸ ساعت خواب منظم، پیادهروی یا ورزش سبک، مدیتیشن کوتاه یا یوگا، نوشیدن آب کافی و محدودکردن نوشیدنیهای بسیار شیرین و بسیار کافئیندار، هم برای مدیریت PMS و هم برای کنترل جوش پریودی مفید است و کاملاً قابلاجرا برای مخاطب عمومی است.
بعد از فروکش کردن جوشهای پریودی، بسیاری از افراد با «جای جوش» یا لکههای قهوهای/قرمز روبهرو میشوند که در پزشکی به آن «هایپرپیگمانتاسیون پس از التهاب» گفته میشود؛ یعنی تغییر رنگ موقت پوست در محل التهاب قبلی، نه خود جوش فعال. این لکهها معمولاً با گذشت زمان، محافظت صحیح در برابر آفتاب و روتین مناسب روشنکننده و ترمیمکننده بهتدریج کمرنگتر میشوند، اما کندن و ترکاندن جوشها، آفتابگرفتن بدون ضدآفتاب و لایهبرداری خشن میتواند آنها را پررنگتر و ماندگارتر کند.
قدم اول، استفادهی منظم از ضدآفتاب مناسب پوست چرب/آکنهای با SPF مناسب است؛ محافظت در برابر آفتاب مهمترین کار برای جلوگیری از پررنگتر شدن لکهها است.
قدم دوم، استفاده از محصولات حاوی ترکیباتی مثل نیاسینامید، آزلائیک اسید، مشتقات پایدار ویتامین C و رتینوئیدهای ملایم است که در بررسیها، به کاهش لکهای بعد از جوش و یکنواختتر شدن رنگ پوست کمک کردهاند.
اگر جوشهای پریودی عمیق و کیستی باشند یا مرتب دستکاری شوند، ممکن است بهجای لک سطحی، اسکارهای فرورفته و ناهمواری دائمیتر روی پوست بماند که درمان آنها اغلب فقط با محصولات خانگی ممکن نیست. روشهایی مثل میکرونیدلینگ، لیزر فراکشنال و پیلینگهای شیمیایی متوسط در مطالعات توانستهاند با تحریک ساخت کلاژن و نوسازی پوست، ظاهر اسکارهای آکنه را بهطور معنیدار بهبود دهند، اما انتخاب نوع درمان باید توسط متخصص پوست و با توجه به نوع پوست و شدت اسکار انجام شود. در کنار این درمانها، استفاده از کرمهای ترمیمکنندهی غیرکومدونزا، مرطوبکنندههای سبک و ضدآفتاب قوی، هم برای کاهش تحریک و هم برای پیشگیری از ایجاد لک ثانویه اهمیت دارد.
