تا کنون به این فکر کردهاید چرا رنگ پوست، مو و چشم آدمها اینقدر متفاوت است؟
پاسخِ اصلی، به «ملانین» برمیگردد؛ رنگدانهای طبیعی که در پوست، مو و چشم وجود دارد و بهویژه نقش مهمی در محافظت در برابر نور خورشید دارد.
اما ملانین فقط یک ماده «یکشکل» نیست و انواع مختلفی دارد که هر کدام ویژگی و کارکرد خاص خودشان را دارند.
در این مقاله آموزشی از هانالایف، با انواع ملانین (بهخصوص یوملانین و فئوملانین) آشنا میشوید و یاد میگیرید نسبت این رنگدانهها چطور ظاهر و حتی حساسیت پوست به آفتاب را تغییر میدهد.
اگر میخواهید پایهی علمی موضوع را از صفر و کامل بخوانید، پیشنهاد میکنیم ابتدا مقاله ملانین چیست و چگونه تولید میشود را ببینید.
در زیستشناسی، «ملانینها» یک خانواده از رنگدانهها هستند و در جانوران، گیاهان و حتی بعضی میکروارگانیسمها دیده میشوند.
در پستانداران (از جمله انسان)، دو نوع اصلی ملانین پوستی ساخته میشود: یوملانین (تیرهتر) و فئوملانین (روشنتر و گرمتر).
در کنار این دو، نوعی رنگدانه مرتبط به ملانین هم در مغز دیده میشود که به آن نوروملانین میگویند و از نظر نقش و محل حضور، با ملانین پوستی فرق دارد.
در بدن انسان معمولاً این سه عنوان بیشتر از بقیه مطرح میشود: یوملانین، فئوملانین و نوروملانین.
یوملانین (Eumelanin) رنگ سیاه تا قهوهای تیره ایجاد میکند و معمولاً بیشترین ارتباط را با رنگ پوست و موهای تیره دارد.
فئوملانین (Pheomelanin) رنگهای زرد تا قرمز-قهوهای ایجاد میکند و در رنگ موهای روشنتر و بهویژه طیفهای قرمز/طلایی نقش پررنگتری دارد.
نوروملانین (Neuromelanin) در برخی نورونهای مغز تجمع پیدا میکند و بیشترین تمرکز آن در نواحیای مثل substantia nigra و locus coeruleus گزارش شده است.
در منابع شیمی زیستی و زیستفناوری، از انواع دیگری از «ملانین» هم نام برده میشود که بیشتر در قارچها، باکتریها یا گیاهان دیده میشوند.
برای مثال، پایوملانین (Pyomelanin) در بعضی میکروارگانیسمها مطرح میشود و مسیرهای ساخت آن میتواند با ملانین انسانی متفاوت باشد.
در این مقاله، تمرکز اصلی روی انواع مرتبط با پوست/مو/چشم انسان است تا برای مراقبت پوستی کاربردی بماند.
اگر هدف، فهمیدن «رنگدانه پوست» از نگاه مراقبت پوستی باشد، یوملانین مهمترین نقطه شروع است.
یوملانین معمولاً تیرهتر است و بهطور کلی بهعنوان ملانینی شناخته میشود که توان بیشتری در جذب و خنثیسازی اثرات زیانبار پرتوهای UV دارد.
به همین دلیل هم در بحثهای «حفاظت نوری» (محافظت در برابر نور/UV) زیاد از آن نام برده میشود.
یوملانین از نظر رنگ، طیفی از قهوهای تیره تا سیاه ایجاد میکند.
این رنگدانه همراه با فئوملانین در سلولهای رنگدانهساز (ملانوسیتها) ساخته میشود و محصول نهایی درون ساختارهایی به نام ملانوزومها بستهبندی و به سلولهای اطراف منتقل میشود.
مسیر ساخت ملانین از اسیدآمینه تیروزین شروع میشود و آنزیم تیروزیناز (Tyrosinase) یکی از بازیگران کلیدی این مسیر است.
در سطح ژنتیک و پیامرسانی سلولی هم مسیرهایی مثل MC1R میتوانند «جهتگیری» تولید به سمت یوملانین یا فئوملانین را تغییر دهند.
تیرهتر بودن پوست یا مو معمولاً با مقدار بیشتر یوملانین (یا نسبت بالاتر یوملانین به فئوملانین) ارتباط دارد.
این یعنی تفاوت رنگ پوست انسانها بیشتر از آنکه به «تعداد ملانوسیتها» مربوط باشد، به میزان فعالیت آنها و نوع ملانینی که میسازند برمیگردد.
در مو هم همین منطق برقرار است و ترکیب و مقدار یوملانین/فئوملانین در فولیکول مو بهصورت مستقیم رنگ نهایی را میسازد.
در چشم، ملانین (بهویژه در عنبیه) یکی از عوامل مهم تعیینکننده تیرگی یا روشنی رنگ چشم است.
ملانین بهطور کلی یک لایه دفاعی زیستی در برابر UV ایجاد میکند و به کاهش آسیبهای ناشی از نور خورشید کمک میکند.
در مقایسهی دو ملانین اصلی، یوملانین معمولاً نسبت به فئوملانین محافظت قویتری در برابر آفتاب دارد.
از نگاه علمی، این تفاوتها فقط «زیباییشناسی» نیستند و میتوانند با حساسیت به آفتاب و ریسک آسیبهای نوری هم ارتباط داشته باشند.
پس اگر پوست روشنی دارید یا سریع میسوزید، شناخت نوع ملانین غالب (و تنظیم سبک زندگی و ضدآفتاب) به تصمیمهای بهتر کمک میکند.
فئوملانین همان رنگدانهای است که طیفهای قرمز، زرد و طلایی را در پوست و مو برجستهتر میکند.
این رنگدانه از نظر شیمیایی با یوملانین فرق دارد و یکی از تفاوتهای شناختهشده، مشارکت سیستئین (Cysteine) و ترکیبات گوگرددار در مسیر ساخت آن است.
همین تفاوتهای ساختاری باعث میشود رفتار فئوملانین در برابر نور (بهویژه UV) با یوملانین یکسان نباشد.
فئوملانین معمولاً رنگهای روشنتر و گرمتر (زرد تا قرمز-قهوهای) میدهد.
در برخی مطالعات و مرورهای علمی، مطرح میشود که فئوملانین از نظر حفاظت نوری، ضعیفتر از یوملانین است و میتواند با افزایش استرس اکسیداتیو هم همراه باشد.
به زبان ساده: فئوملانین لزوماً «بد» نیست، اما در برابر آفتاب همان سطح محافظتِ یوملانین را فراهم نمیکند.
به همین دلیل مراقبت روزانه از آفتاب برای افرادی که فئوملانین در آنها غالب است، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
رنگ مو و پوست، تا حد زیادی حاصل «نسبت» یوملانین به فئوملانین و مقدار کلی ملانین است.
وقتی فئوملانین غالب باشد، رنگ مو میتواند به سمت طیف قرمز/مسی و وقتی هر دو ملانین کم باشد، رنگها میتوانند روشنتر شوند.
در پوست هم همین الگو دیده میشود و غلبه فئوملانین (یا کمبود یوملانین) معمولاً با حساسیت بیشتر به آفتاب همزمان است.
اینجا هم ژنتیک نقش پررنگی دارد و مسیرهای تنظیمی مثل MC1R یکی از نقاط کلیدی در «سوئیچ» یوملانین/فئوملانین هستند.
آفتابسوختگی نتیجهی آسیب UV به سلولهای پوست است و ملانین یکی از سازوکارهای طبیعی بدن برای کاهش این آسیب محسوب میشود.
وقتی تولید یوملانین کم باشد و فئوملانین سهم بیشتری پیدا کند، حفاظت نوری کاهش مییابد و پوست میتواند آسیبپذیرتر شود.
در مرورهای علمی درباره MC1R توضیح داده میشود که این مسیر علاوه بر اثر روی نوع ملانین، با پاسخهای مرتبط با آسیب UV و حتی مسیرهای ترمیم DNA هم در ارتباط است.
بنابراین اگر پوست روشن دارید، «ضدآفتاب» باید جزو پایهایترین بخشهای روتین روزانه باشد، نه کاری که فقط در سفر و ساحل انجام شود.
نوروملانین از نظر اسم شبیه ملانین پوستی است، اما محل حضور و زمینهی علمی آن متفاوت است.
این رنگدانه در مغز و در برخی نورونهای خاص تجمع پیدا میکند و بهصورت کلاسیک در ناحیه substantia nigra و locus coeruleus با تراکم بالاتر گزارش شده است.
برخلاف یوملانین و فئوملانین، نوروملانین نقشی در رنگ پوست و مو ندارد.
مطالعات منتشر شده در مجله علمی PNAS مطرح میکنند نوروملانین در نورونهای کاتکولآمینرژیک (مثل نورونهای دوپامینرژیک) دیده میشود و توجه زیادی هم به ارتباط احتمالی آن با پارکینسون جلب شده است.
در عین حال، خود همین منابع تأکید میکنند که درباره ساختار و کارکرد دقیق نوروملانین، نسبت به ملانین پوستی شناخت کمتری وجود دارد.
بخشی از دشواری، به پیچیدگی استخراج/مطالعه و نبود مدلهای زیستی ساده برای بررسی آن برمیگردد.
پس در این بخش بهتر است با نگاه آموزشی و محتاط جلو برویم و ادعاهای قطعی مطرح نکنیم.
در برخی منابع پژوهشی، نوروملانین بهعنوان مادهای مطرح میشود که ممکن است با اتصال به برخی ترکیبات و یونهای فلزی (مثل آهن)، نقش «بافر» یا محافظتی داشته باشد.
همچنین در مقالات PNAS اشاره میشود که نوروملانین در سالهای اخیر به خاطر نقش احتمالی در پاتوژنز پارکینسون بیشتر مطالعه شده است، اما هنوز پرسشهای زیادی باقی مانده است.
برای جمعوجور کردن تفاوتها، جدول زیر یک نمای سریع از انواع ملانین را نشان میدهد.
| نوع ملانین | رنگ رایج | محل یافت | ارتباط با UV | نکته کلیدی |
|---|---|---|---|---|
| یوملانین | قهوهای تیره تا سیاه | پوست، مو، چشم | حفاظت نوری بالاتر | در بسیاری از افراد ملانین غالب است |
| فئوملانین | زرد تا قرمز-قهوهای | پوست/مو (بهویژه طیفهای روشنتر) | حفاظت نوری پایینتر و بحث استرس اکسیداتیو | با سیستئین و ترکیبات گوگرددار مرتبط است |
| نوروملانین | تیره | مغز (substantia nigra و locus coeruleus) | ارتباطی با UV ندارد | نقش دقیق هنوز محل تحقیق است |
| پایوملانین | متغیر | برخی میکروارگانیسمها | کاربرد پوستی مستقیم ندارد | مسیر ساخت میتواند متفاوت باشد |
اگر هدف انتخاب ضدآفتاب و مدیریت حساسیت به نور باشد، مهمترین بخش این جدول همان تفاوت یوملانین و فئوملانین است.
شناخت این تفاوت بهخصوص برای افرادی که پوست روشنتر دارند یا زود آفتابسوخته میشوند، کاربردیتر است.
رنگ ظاهری شما با یک «عامل واحد» توضیح داده نمیشود و بیشتر نتیجهی مقدار کلی ملانین و نسبت یوملانین به فئوملانین است.
این نسبت میتواند رنگ مو را از مشکی تا قهوهای و بلوند و قرمز جابهجا کند و رنگ پوست را از روشن تا تیره تغییر دهد.
همین نسبت همچنین میتواند با تفاوت در پاسخ پوست به آفتاب هم همراه باشد.
برای سادهسازی، میشود چند الگوی رایج را اینطور دید:
پوست تیرهتر: معمولاً یوملانین بیشتر یا نسبت بالاتر یوملانین به فئوملانین دارد.
پوست روشنتر: معمولاً ملانین کلی کمتر دارد و/یا سهم فئوملانین نسبتاً بیشتر است.
موهای قرمز/مسی: معمولاً با سهم بالاتر فئوملانین نسبت به یوملانین همراه است.
موهای خیلی تیره: معمولاً با مقدار بالاتر یوملانین همراه است.
این الگوها «قانون صددرصد» نیستند، اما برای فهم کلی رابطه ملانین و رنگ ظاهری، مفید و قابل اتکا هستند.
ککومکها (Freckles) معمولاً در پوستهای روشنتر شایعتر هستند و غالباً با ژنتیک و پاسخ پوست به نور خورشید ارتباط دارند.
قرار گرفتن در معرض آفتاب میتواند باعث پررنگتر شدن ککومک شود، چون مسیرهای رنگسازی پوست فعالتر میشوند.
اگر ککومک دارید، این موضوع به معنی «بیماری» نیست، اما یک نشانه است که پوستتان به نور حساستر است و باید محافظت روزانه را جدی بگیرید.
انواع ملانین فقط یک بحث تئوریک نیست و بهطور مستقیم به «رنگدانه پوست»، رنگ مو و حتی میزان حساسیت به آفتاب مربوط میشود.
در انسان، یوملانین و فئوملانین دو نوع اصلی ملانین پوستی هستند و نسبت آنها در کنار مقدار کلی ملانین، بخش بزرگی از تفاوتهای ظاهری را توضیح میدهد.
نوروملانین هم بهعنوان رنگدانهای در مغز مطرح است، اما نقش دقیق آن هنوز بهطور کامل روشن نیست و بیشتر در حوزه علوم اعصاب بررسی میشود.
برای اینکه تصویر کاملتری از پایههای علمی موضوع داشته باشید، مقاله ملانین چیست را هم در وبلاگ هانالایف بخوانید.
