آفتاب‌سوختگی پوست (Sunburn)

ناحیه‌های درگیر

صورت اطراف دهان پوست سر تنه اندام‌ها چین‌ها دست‌ها پاها لب اطراف چشم
[hl_concern_severity title="شدت" showpill="1" showhelp="1"]
قرمزی، درد و تورم پوست که بعد از قرار گرفتن زیاد در معرض نور خورشید به‌وجود می‌آید و معمولاً چند ساعت بعد از تابش ظاهر می‌شود.
عکس ماکرو و باکیفیت از بافت پوست دچار آفتاب‌سوختگی شدید روی شانه با قرمزی و التهاب، نشان‌دهنده تفاوت پوست سالم و سوخته به همراه قطره آب برای مفهوم خنک‌سازی

آفتاب‌سوختگی یک واکنش التهابی حاد پوست است که در اثر قرار گرفتن بیش از حد در معرض اشعه ماورابنفش (UV Radiation) خورشید ایجاد می‌شود. این وضعیت به‌عنوان یک سوختگی درجه اول طبقه‌بندی می‌شود که فقط لایه سطحی پوست یعنی اپیدرم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. اشعه UVB مهم‌ترین عامل ایجاد آفتاب‌سوختگی است که با آسیب به DNA سلول‌های پوستی، مکانیسم‌های التهابی را فعال می‌کند و باعث قرمزی، درد و گاهی تاول‌زدن می‌شود.

آفتاب‌سوختگی معمولاً ۳ تا ۵ ساعت بعد از قرار گرفتن در معرض آفتاب شروع می‌شود و شدت آن در ۲۴ ساعت اول به اوج خود می‌رسد. اگرچه این مشکل موقتی است و معمولاً ظرف یک هفته بهبود پیدا می‌کند، اما تکرار آن می‌تواند خطر ابتلا به سرطان پوست، پیری زودرس و لک‌های پوستی را افزایش دهد. مطالعات اپیدمیولوژیک نشان می‌دهند که حدود ۳۴ درصد بزرگسالان سالانه دچار آفتاب‌سوختگی می‌شوند و این رقم در افراد جوان بالاتر است.

علائم اصلی

  • قرمزی و التهاب (Erythema) قرمزی پوست که معمولاً ۳ تا ۴ ساعت پس از قرار گرفتن در آفتاب شروع می‌شود و طی ۱۲ تا ۲۴ ساعت به اوج خود می‌رسد. این قرمزی با فشار دادن انگشت موقتاً سفید می‌شود.
  • داغی و حرارت پوست ناحیه آسیب‌دیده به لمس حساس است و حرارت زیادی از خود ساطع می‌کند. این گرما ناشی از افزایش جریان خون در مویرگ‌های سطحی برای ترمیم آسیب است.
  • درد و حساسیت لمسی پوست آفتاب‌سوخته نسبت به تماس لباس یا لمس بسیار دردناک و حساس است. این درد ناشی از آزادسازی واسطه‌های التهابی در پایانه‌های عصبی پوست است.
  • تاول‌های پوستی (Blisters) در موارد شدیدتر، کیسه‌های پر از مایع روی پوست تشکیل می‌شوند. این تاول‌ها نشان‌دهنده آسیب به لایه‌های عمیق‌تر اپیدرم هستند و نباید آن‌ها را ترکاند.
  • پوسته‌ریزی (Peeling) چند روز پس از سوختگی، لایه آسیب‌دیده پوست خشک شده و می‌ریزد. این مرحله بخشی از روند طبیعی ترمیم است تا پوست جدید جایگزین شود.

مشابه‌ها

  • حساسیت نوری پلی‌مورف (PMLE) برخلاف آفتاب‌سوختگی که یکدست قرمز است، این عارضه به‌صورت جوش‌های ریز، خارش‌دار و برجسته ظاهر می‌شود و معمولاً در شروع فصل بهار عود می‌کند.
  • واکنش فوتوتوکسیک دارویی (Phototoxicity) شبیه آفتاب‌سوختگی شدید است اما با مصرف داروهای خاص (مثل تتراسایکلین) ایجاد می‌شود و ممکن است حتی با نور کم هم رخ دهد.
  • کهیر خورشیدی (Solar Urticaria) قرمزی و تورم (کهیر) که تنها چند دقیقه بعد از تابش آفتاب ایجاد می‌شود و برخلاف آفتاب‌سوختگی که ساعت‌ها طول می‌کشد، سریع ظاهر می‌شود.
  • راش گرمایی (Heat Rash) ناشی از مسدود شدن غدد عرق است و به‌صورت جوش‌های ریز قرمز در نواحی پوشیده شده بدن (مثل زیر لباس) دیده می‌شود، نه لزوماً نواحی باز.
  • تب بالا و لرز
    اگر همراه با قرمزی پوست، تب بالای ۳۸ درجه یا لرز شدید دارید، ممکن است دچار مسمومیت آفتاب شده باشید که نیازمند درمان پزشکی است.
  • گیجی یا غش کردن
    احساس سبکی سر، گیجی یا غش کردن می‌تواند نشانه گرمازدگی شدید (Heat Stroke) باشد که یک وضعیت اورژانسی است و باید سریعاً به بیمارستان مراجعه کنید.
  • تاول‌های بسیار وسیع
    اگر تاول‌ها بخش بزرگی از بدن (مثلاً کل پشت یا شکم) را پوشانده‌اند یا روی صورت و چشم‌ها ایجاد شده‌اند، خطر عفونت و کم‌آبی بدن وجود دارد.
  • علائم عفونت
    افزایش درد، قرمزی پیشرونده، خروج چرک زرد رنگ از تاول‌ها یا تورم شدید غدد لنفاوی نشان‌دهنده عفونت باکتریایی ثانویه است.

روتین مراقبتی

نرمال چرب خشک مختلط حساس

روتین صبح (دوران نقاهت)

هدف: خنک‌سازی و محافظت فیزیکی

  • شست‌وشو با آب ولرم یا خنک (بدون شوینده صابونی)
  • کمپرس سرد در صورت احساس گرما یا سوزش
  • استفاده از ژل آلوئه‌ورا خالص یا سرم آبرسان سبک
  • مرطوب‌کننده فاقد عطر و الکل
  • مهم: پرهیز کامل از آفتاب؛ اگر مجبور به خروج هستید از لباس پوشیده، کلاه لبه‌دار و ضدآفتاب مینرال (فیزیکی) استفاده کنید.
نرمال چرب خشک مختلط حساس

روتین شب (ترمیم و بازسازی)

هدف: آبرسانی عمیق و کاهش التهاب

  • شست‌وشو با شوینده بسیار ملایم کرمی یا روغنی (Gentle Cleanser)
  • استفاده از لوسیون بدن حاوی جو دوسر (Colloidal Oatmeal) یا آلوئه‌ورا
  • استفاده از کرم هیدروکورتیزون ۱٪ روی نواحی ملتهب (طبق دستور)
  • مرطوب‌کننده مغذی برای جلوگیری از خشکی و خارش
  • نوشیدن آب فراوان قبل از خواب

روش‌های درمان​ آفتاب‌سوختگی پوست (Sunburn)

پله ۱: مراقبت خانگی

  • کمپرس سرد و دوش آب خنک
    بیشتر
    استفاده از کمپرس حوله خیس سرد (نه یخ مستقیم) به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه چند بار در روز یا دوش آب ولرم رو به خنک، اولین و موثرترین روش برای کاهش حرارت و التهاب پوست است.
  • ژل آلوئه‌ورا (Aloe Vera Gel)
    بیشتر
    ژل خالص آلوئه‌ورا خاصیت خنک‌کنندگی و ضدالتهابی قوی دارد. این ماده با آبرسانی عمقی و ایجاد لایه محافظ، سوزش پوست را تسکین داده و روند ترمیم را سرعت می‌بخشد.
  • لوسیون کالامین (Calamine Lotion)
    بیشتر
    این لوسیون برای کاهش خارش و سوزش ناشی از آفتاب‌سوختگی خفیف بسیار موثر است و با اثر خنک‌کنندگی خود، احساس راحتی فوری ایجاد می‌کند.
  • مسکن‌های ضدالتهابی (NSAIDs)
    بیشتر
    مصرف داروهای بدون نسخه مثل ایبوپروفن یا ناپروکسن در ۲۴ ساعت اول می‌تواند به طور چشمگیری درد، قرمزی و تورم ناشی از آزاد شدن واسطه‌های التهابی را کاهش دهد.
  • مرطوب‌کننده‌های فاقد چربی
    بیشتر
    استفاده از مرطوب‌کننده‌های سبک بر پایه آب یا حاوی سویا، از خشک شدن و پوسته‌ریزی شدید جلوگیری کرده و سد دفاعی پوست را ترمیم می‌کند.

پله ۲: نسخه‌ای/پزشکی

  • کرم‌های کورتیکواستروئید قوی (High-Potency Steroids)
    بیشتر
    در موارد التهاب شدید و دردناک که به درمان‌های عادی پاسخ نمی‌دهد، پزشک ممکن است کرم‌هایی مثل مومتارزون یا کلوبتازول را برای کاهش سریع واکنش ایمنی تجویز کند.
  • سیلور سولفادیازین (Silver Sulfadiazine)
    بیشتر
    یک پماد آنتی‌بیوتیک و ترمیم‌کننده که معمولاً برای سوختگی‌های درجه دو و پیشگیری از عفونت در نواحی دارای تاول‌های وسیع یا پاره شده استفاده می‌شود.
  • استروئیدهای خوراکی (Oral Corticosteroids)
    بیشتر
    برای آفتاب‌سوختگی‌های بسیار وسیع و شدید همراه با تورم زیاد، ممکن است یک دوره کوتاه پردنیزولون خوراکی جهت توقف آبشار التهابی تجویز شود.

پله ۳: اقدامات کلینیکی

  • نوردرمانی با LED (LED Light Therapy)
    بیشتر
    استفاده از نور زرد یا قرمز کم‌توان (Low-Level Light Therapy) در کلینیک می‌تواند به کاهش التهاب حاد و تسریع ترمیم سلولی بدون ایجاد حرارت کمک کند.
  • دبریدمان استریل (Sterile Debridement)
    بیشتر
    در موارد سوختگی شدید با تاول‌های بزرگ و پاره شده، پزشک بافت‌های مرده را در محیط استریل جدا می‌کند تا از عفونت جلوگیری کرده و بستر را برای پانسمان مناسب آماده کند.
  • مدیریت مایعات وریدی (IV Fluids)
    بیشتر
    در موارد مسمومیت آفتاب (Sun Poisoning) که بیمار دچار کم‌آبی شدید، گرمازدگی و عدم تعادل الکترولیت شده، تزریق سرم و الکترولیت‌ها در مرکز درمانی ضروری است.

ترکیبات موثر در درمان آفتاب‌سوختگی پوست (Sunburn)

آلوئه‌ورا تحریک‌پذیری: کم ایمن در بارداری
بازه درصد: ۱۰۰٪ (ژل خالص)
زمان مصرف: هر دو/دلخواه
جفت مناسب: هیالورونیک اسید، مرطوب‌کننده‌ها
همزمان نکنید با: محصولات الکلی، اسیدهای لایه‌بردار
هیدروکورتیزون تحریک‌پذیری: کم ایمن در بارداری
بازه درصد: ۱٪ (OTC) تا ۲.۵٪ (Rx)
زمان مصرف: هر دو/دلخواه
جفت مناسب: مرطوب‌کننده ساده
همزمان نکنید با: رتینوئیدها، بنزوئیل پروکساید، AHA/BHA
Colloidal Oatmeal تحریک‌پذیری: کم ایمن در بارداری
بازه درصد: ۱٪ تا ۵٪
زمان مصرف: هر دو/دلخواه
جفت مناسب: روغن‌های گیاهی، سرامیدها
همزمان نکنید با: ندارد (بسیار ایمن)
سرامیدها تحریک‌پذیری: کم ایمن در بارداری
بازه درصد: استاندارد محصولات
زمان مصرف: هر دو/دلخواه
جفت مناسب: همه ترکیبات آبرسان

نکات ایمنی

حساسیت به نور UV
ایمنی

آفتاب‌سوختگی اگرچه معمولاً خودمحدودکننده است، اما در موارد شدید می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند. بزرگ‌ترین خطر فوری، عفونت ثانویه باکتریایی است که در اثر ترکیدن تاول‌ها و ورود میکروب‌ها به پوست آسیب‌دیده رخ می‌دهد. علائمی مثل چرک، خطوط قرمز پیشرونده و تب بالا نشان‌دهنده عفونت هستند که نیاز به درمان آنتی‌بیوتیکی فوری دارد. همچنین در افراد مسن و کودکان، از دست دادن مایعات از طریق پوست سوخته می‌تواند به سرعت منجر به شوک ناشی از کم‌آبی شود.

یکی از عوارض نادر اما خطرناک در درمان‌های خانگی، استفاده نادرست از اسپری‌های بی‌حس‌کننده حاوی بنزوکائین (Benzocaine) است. هشدار سازمان غذا و دارو (FDA) نشان می‌دهد که استفاده از این ماده، به‌ویژه در کودکان، می‌تواند منجر به متهموگلوبینمی شود؛ اختلال خونی خطرناکی که توانایی حمل اکسیژن در خون را کاهش می‌دهد.

قوانین و محدودیت‌ها

سازمان‌های نظارتی بهداشتی مانند FDA، بنزوکائین را در محصولات OTC برای کودکان زیر ۲ سال به دلیل خطر متهموگلوبینمی ممنوع یا محدود کرده‌اند و برچسب‌های هشداردهنده جدی برای سایر سنین الزامی است. در مورد درمان‌های آفتاب‌سوختگی، محصولات باید فاقد ادعاهای دروغین مثل “درمان فوری” یا “ترمیم کامل در یک ساعت” باشند، زیرا ترمیم پوست یک فرآیند بیولوژیک زمان‌بر است.

همچنین طبق دستورالعمل‌های بین‌المللی، استفاده از واژه‌هایی مثل “Sunblock” (مسدودکننده کامل آفتاب) روی محصولات ضدآفتاب ممنوع شده و تنها از “Sunscreen” استفاده می‌شود، زیرا هیچ محصولی نمی‌تواند ۱۰۰٪ اشعه UV را مسدود کند. محصولات درمانی سوختگی نیز نباید روی زخم‌های باز یا تاول‌های پاره شده بدون تجویز پزشک استفاده شوند.

دوران بارداری

پوست در دوران بارداری به دلیل تغییرات هورمونی حساس‌تر می‌شود و خطر آفتاب‌سوختگی و ایجاد لک‌های پوستی (ملاسما) افزایش می‌یابد. آفتاب‌سوختگی شدید در بارداری می‌تواند منجر به کم‌آبی بدن (دهیدراتاسیون) و افزایش دمای مرکزی بدن مادر (Hyperthermia) شود که هر دو برای سلامت جنین، به‌ویژه در سه ماهه اول، خطرناک هستند. کم‌آبی شدید مادر می‌تواند باعث کاهش مایع آمنیوتیک یا تحریک انقباضات زودرس رحمی شود.

درمان‌های موضعی مانند ژل آلوئه‌ورا خالص، لوسیون کالامین و مرطوب‌کننده‌های ساده برای استفاده در دوران بارداری کاملاً ایمن هستند. اما در مورد مصرف داروها باید احتیاط کرد؛ استفاده از استامینوفن برای کاهش درد مجاز است، اما مصرف داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن در نیمه دوم بارداری (بعد از هفته ۲۰) ممنوع است زیرا می‌تواند به کلیه جنین آسیب برساند. استفاده کوتاه‌مدت از کرم هیدروکورتیزون ۱٪ در سطوح محدود معمولاً بی‌خطر در نظر گرفته می‌شود، اما حتماً باید با مشورت پزشک باشد.

سوالات متداول درباره نگرانی‌ها

مراجع

  1. Clinical Settings and Demographic Characteristics of Patients With Sunburn. JAMA Dermatology. (2021)
  2. Sunburn Treatment & Management. Medscape. (2023)
  3. Identifying Mild, Moderate, and Severe Symptoms of Sunburn. Akshar Hospitals (Clinical Review). (2024)
  4. Sunburn - Diagnosis and Treatment. Mayo Clinic. (2024)
  5. FDA Drug Safety Communication: Risk of serious and potentially fatal blood disorder prompts FDA action on oral over-the-counter benzocaine products. U.S. Food and Drug Administration (FDA). (2018)
  6. UVB radiation generates sunburn pain and affects skin by activating epidermal TRPV4 ion channels. Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). (2013)
  7. Sunburn prevalence among US adults, National Health Interview Survey 2005, 2010, and 2015. Journal of the American Academy of Dermatology. (2019)
  8. Avoiding A Sunburn During Pregnancy. Yale New Haven Health. (2018)
  9. Pathophysiology of Sunburn. PubMed Central (StatPearls). (2021)
  10. Prevalence of Sun Protection Use and Sunburn Among US Adults. JAMA Dermatology. (2018)
  11. Sunburn frequency and risk and protective factors: a cross-sectional survey. PubMed Central. (2020)
  12. What's really the best way to treat a sunburn?. Johnson & Johnson (Medical Review). (2025)
  13. When To Seek Urgent Care for Sunburns and Skin Damage. Affinity Urgent Care. (2025)
  14. How to Avoid — and Treat — a Sunburn During Pregnancy. What to Expect (Medically Reviewed). (2024)
دسته‌ی مورد نظر را انتخاب کنید: