تا حالا برایتان پیش آمده در یک روز ابریِ زمستانی یا وسط برف و اسکی، آخر شب ببینید صورتتان قرمز و داغ شده؟ خیلیها آفتابسوختگی را فقط «مسئلهی تابستان» میدانند، اما اشعه فرابنفش (UV) به دمای هوا کاری ندارد. نکته مهم اینجاست که ابرها معمولاً جلوی UV را کامل نمیگیرند و حتی بخش بزرگی از آن میتواند به سطح زمین برسد (در بعضی منابع تا حدود ۸۰٪). از طرف دیگر، برف تازه مثل یک سطح بسیار بازتابنده عمل میکند و میتواند مقدار زیادی از اشعه را دوباره به سمت صورت و چشمها برگرداند (تا حدود ۹۰٪). در این مقاله آموزشی از هانالایف، دقیق و ساده توضیح میدهیم چرا آفتابسوختگی در هوای ابری یا برفی رخ میدهد و چطور میشود در زمستان هم از پوست محافظت کرد.
سرما ممکن است احساس خطر را کم کند، اما «احساس گرما» شاخص قابل اعتمادی برای سنجش UV نیست. در واقع، ممکن است هوا سرد باشد اما UV همچنان به پوست برسد و آسیب ایجاد کند.
یک مشکل دیگر هم وجود دارد: بسیاری اصلاً به ذهنشان نمیرسد در زمستان سراغ ضدآفتاب بروند. بخشی از مردم از نیاز به محافظت در زمستان غافلاند.
ابرها «فیلتر صددرصدی» نیستند. در منابع آموزشی و پزشکی بارها تأکید شده که UV میتواند از ابر عبور کند و حتی در هوای ابری هم خطر آفتابسوختگی وجود دارد. در یک توضیح رایج، تا حدود ۸۰٪ UV میتواند از ابرها عبور کند.
البته نوع ابر مهم است. ابرهای ضخیم و یکدست معمولاً بیشتر جلوی UV را میگیرند، اما ابرهای نازک یا تکهتکه، محافظت قابل اتکایی ایجاد نمیکنند.
گاهی روزهای نیمهابری از روزهای کاملاً آفتابی هم بدقلقتر میشوند. یک توضیح علمی این است که کنارههای ابر میتوانند نور را طوری پراکنده/بازتاب کنند که UV سطح زمین افزایش پیدا کند؛ این پدیده در منابع علمی و آموزشی با عنوان «اثر ابر شکسته» مطرح میشود. در برخی گزارشها، افزایش UVB تا حدود ۲۵٪ در شرایط نیمهابری ذکر شده است.
اگر روزی هوا «نه کاملاً آفتابی و نه کاملاً ابری» است، بهتر است آن را روز کمخطر فرض نکنید. بهخصوص در ارتفاعات یا جاهایی که سطح زمین روشن و بازتابنده است (مثل برف).
برف تازه یکی از بازتابندهترین سطوح طبیعی است. در منابع معتبر آمده که برف تازه میتواند بخش بسیار بزرگی از تابش را بازتاب دهد؛ مثلاً «۸۰ تا ۹۰٪ نور خورشید» یا «تا حدود ۹۰٪ UV در روز آفتابی».
این یعنی مواجهه شما فقط «از بالا» نیست. همزمان از دو جهت اشعه دریافت میکنید: مستقیم از خورشید و غیرمستقیم از سطح برف.
برای اینکه تصویر روشنتر شود، بد نیست بدانید بعضی سطحها UV را بیشتر برمیگردانند. بهعنوان نمونه، انجمن سرطان (Cancer Council) استرالیا اشاره میکند که برف میتواند حدود ۵۰ تا ۸۸٪ UV را بازتاب دهد، کفِ سفید موج دریا حدود ۲۵ تا ۳۰٪ و ماسه خشک حدود ۱۵ تا ۱۸٪. همچنین اداره هواشناسی استرالیا هم به بازتاب UV از ماسه خشک (تا حدود ۲۰٪) اشاره میکند.
اشعه بازتابشده از برف معمولاً به بخشهایی میخورد که کمتر حواسمان به آنهاست: زیر چانه، کنارههای صورت، زیر بینی، و حتی ناحیه دور چشم. در منابع سلامت عمومی تأکید میشود که در برف، محافظت از چشم و پوست ضروری است و برف میتواند مواجهه را تشدید کند.
پس اگر اسکی یا کوهنوردی میکنید، عینک آفتابی مناسب و ضدآفتاب را «تشریفاتی» حساب نکنید؛ اینها جزو تجهیزات اصلیاند.
در ارتفاعات، لایه هوا نازکتر است و UV کمتر در مسیر جذب میشود؛ به همین دلیل شدت UV بالا میرود. یک راهنمای معتبر درباره محافظت در برف اشاره میکند شدت UV تقریباً ۱۰ تا ۱۲٪ به ازای هر ۱۰۰۰ متر افزایش ارتفاع بیشتر میشود.
این نکته برای ایران خیلی کاربردی است، چون بخش بزرگی از تفریحات زمستانی در ارتفاعات البرز و زاگرس اتفاق میافتد. اگر قرار است چند ساعت در ارتفاع بالا، روی برف و زیر آسمان نیمهابری باشید، ترکیب «ارتفاع + بازتاب برف» میتواند میزان مواجهه را جدیتر کند.
در کنار اینها، پژوهشهای اپیدمیولوژیک هم نشان دادهاند با افزایش ارتفاع، شاخصهای مربوط به خطرات UV (از جمله برخی آمارهای مرتبط با ملانوما) میتواند بالا برود.
آفتابسوختگی زمستانی از نظر علامتها با تابستان فرق خاصی ندارد، اما ممکن است دیرتر متوجه شوید چون پوست سرد است یا سوختگی باد (windburn) با آن قاطی میشود. اگر بعد از قرار گرفتن در برف، پوستتان قرمز، داغ، حساس و دردناک شد، احتمال آفتابسوختگی را جدی بگیرید.
نشانههایی که نباید بیخیالشان شد:
قرمزی واضح و درد یا سوزش پوست.
احساس گرما یا کشیدگی پوست، حتی وقتی هوا سرد است.
تورم یا تاول (در موارد شدید).
اگر سوختگی شدید است یا با تاول گسترده، تب، ضعف یا علائم غیرعادی همراه شد، مراجعه به پزشک بهترین کار است.
انجمن متخصصان پوست آمریکا توصیه میکند در تمام فصلها (از جمله زمستان) از ضدآفتاب طیفوسیع با SPF 30 یا بالاتر استفاده شود. در برف و ورزشهای زمستانی، «مقاوم در برابر آب» هم اهمیت پیدا میکند چون تعریق، باد و تماس با برف میتواند لایه محافظ را زودتر کم کند.
در هانالایف میتوانید برای فصل سرد سراغ ضدآفتابهایی بروید که:
SPF 30+ و طیفوسیع دارند.
بافتشان روی پوست راحت است و زیر کرم مرطوبکننده خوب مینشیند.
برای استفاده روزمره یا فعالیت بیرونی گزینه مناسبی هستند.
برای دیدن گزینهها: محصولات ضد آفتاب هانالایف
این چند نکته ساده، تفاوت بزرگ ایجاد میکند:
ضدآفتاب را قبل از بیرون رفتن روی پوست خشک و تمیز بزنید و اجازه دهید جذب شود.
مقدار کافی استفاده کنید؛ کم زدن، رایجترین دلیل «اثر نکردن» ضدآفتاب است.
هر دو ساعت یکبار تمدید کنید؛ اگر عرق میکنید یا صورت را پاک میکنید، تمدید زودتر لازم میشود.
نقاطی که معمولاً جا میمانند را عمدی پوشش دهید: گوشها، زیر چانه، کنار گردن و پشت دستها.
یک نکته مهم درباره SPF: عدد SPF در شرایط آزمایشگاهی معنیدار است و در دنیای واقعی به مقدار مصرف، تمدید و شرایط محیطی وابسته است؛ پس به «محاسبه دقیقهای» تکیه نکنید و تمدید را جدی بگیرید.
ضدآفتاب عالی است، اما در برف به تنهایی کافی نیست. منابع مربوط به محافظت در برف روی ترکیب چند روش تأکید میکنند: عینک، پوشش مناسب، و ضدآفتاب.
عینک آفتابی یا عینک اسکی با محافظت UV مناسب استفاده کنید.
کلاه و پوشش صورت/گردن کمک میکند بخش زیادی از تماس مستقیم کم شود.
بالم لب دارای SPF هم فراموش نشود (لبها در سرما سریع آسیب میبینند).
در اواخر زمستان و اوایل بهار (مثلاً اسفند و فروردین)، با بالاتر آمدن خورشید، شدت UV میتواند بیشتر شود. در بعضی مناطق اسکی، UV Index حتی تا حدود ۱۰ هم گزارش شده است. اگر برنامه طولانی در فضای باز دارید، نگاه کردن به UV Index روز (اپلیکیشنهای هواشناسی) میتواند تصمیمگیری را دقیقتر کند.
در هوای ابری هم امکان آفتابسوختگی وجود دارد، چون UV میتواند از ابر عبور کند و در بعضی شرایط نیمهابری حتی افزایش پیدا کند. در هوای برفی، بازتاب شدید برف هم مواجهه را بیشتر میکند و ممکن است «تقریباً دوز دوبرابر» دریافت کنید. اگر این شرایط با ارتفاع بالا همراه شود، ریسک بیشتر هم میشود.
برای محافظت، یک قاعده ساده کافی است: ضدآفتاب SPF 30+ طیفوسیع را در زمستان هم مثل مسواک زدن جدی بگیرید، مقدار کافی بزنید، تمدید کنید و عینک/پوشش مناسب را کنار دستتان داشته باشید.
