شما با حساب کاربری خود وارد نشده‌اید:
اما وقتی یک جوش قرمز و ملتهب تازه روی صورت ظاهر می‌شود، احتمالاً اولین چیزی که به ذهن می‌رسد، فعالیت باکتری‌هاست. همین تصور باعث می‌شود بعضی افراد برای از بین بردن آن‌ها سراغ الکل، شوینده‌های قوی یا ضدعفونی‌کننده‌ها بروند. اما اگر باکتری مورد نظر روی پوست افراد بدون آکنه هم زندگی کند، آیا واقعاً باید هدف را نابودی آن قرار داد؟ باکتری مولد آکنه بخشی از میکروبیوم طبیعی پوست است و حضور آن به‌تنهایی به معنای بیماری نیست. تفاوت میان پوست دارای آکنه و پوست بدون آکنه را باید در مجموعه‌ای از عوامل، از جمله ویژگی سویه‌های باکتری، رفتار شیمیایی آن‌ها و پاسخ التهابی پوست، بررسی کرد. در این مقاله می‌بینیم این میکروارگانیسم چگونه با محیط فولیکول ارتباط پیدا می‌کند، شواهد علمی درباره نقش آن چه می‌گویند و چرا از بین بردن باکتری به‌تنهایی راه‌حل کاملی برای کنترل آکنه نیست.
فولیکول، مجرای باریکی است که مو و غده چربی در آن قرار دارند. باکتری مورد بحث نیز در همین محیط زندگی می‌کند. برای درک بهتر ارتباط آن با آکنه، باید میان حضور باکتری و رفتار آن تفاوت قائل شویم. وجود این میکروارگانیسم روی پوست طبیعی است؛ اما ویژگی سویه‌ها، شرایط محیط فولیکول و نحوه تعامل آن‌ها با سیستم ایمنی می‌تواند در وضعیت پوست نقش داشته باشد.
به همین دلیل، هر جوش را نمی‌توان نتیجه ورود یک عامل عفونی به پوست دانست. اگر هنوز با مفهوم بیماری التهابی آشنا نیستید، پیش از ادامه مقاله آکنه چیست: یک بیماری التهابی، نه عفونت و نه آلودگی را بخوانید.
اگر در منابع قدیمی‌تر یا برخی مطالب فارسی با نام «پروپیونی‌باکتریوم آکنس» مواجه شده‌اید، منظور همان باکتری‌ای است که امروزه با نام علمی Cutibacterium acnes شناخته می‌شود. نام جنس این باکتری در سال ۲۰۱۶ تغییر کرد. این تغییر حاصل بازنگری در طبقه‌بندی علمی باکتری‌ها بود، نه کشف یک موجود زنده جدید. بنابراین، نام‌های قدیمی و جدید به دو باکتری متفاوت اشاره ندارند و هر دو برای توصیف همان میکروارگانیسم به کار می‌روند.
یکی از فرض‌های رایج این است که پوست مبتلا به آکنه باید تعداد بیشتری از این باکتری داشته باشد. بااین‌حال، شواهد موجود از وجود چنین رابطه ساده و پایداری حمایت نمی‌کنند. بررسی‌ها نشان داده‌اند که فراوانی این باکتری در پوست افراد دارای آکنه و افراد بدون آکنه، تفاوت ثابتی ندارد. دو مرور علمی موثق به نتایجی مشابه در این زمینه رسیده‌اند: فراوانی باکتری در فولیکول‌های درگیر و سالم الزاماً متفاوت نیست و تفاوت پایداری در فراوانی نسبی آن دیده نشده است. بنابراین، برای توضیح تفاوت وضعیت پوست نمی‌توان فقط به تعداد باکتری‌ها تکیه کرد.
در مقابل، یک مطالعه روی نوجوانان نتایج متفاوتی ارائه کرده است. در محل ضایعات التهابی، تنوع میکروبی کمتر و فراوانی بیشتر باکتری گزارش شد. همچنین، سویه‌های IA1 توانایی بیشتری در چسبیدن به سطوح و تشکیل بیوفیلم نشان دادند. این یافته با نتایج برخی مرورهای دیگر کاملاً هم‌راستا نیست؛ بنابراین باید تفاوت روش نمونه‌برداری و طراحی مطالعات را در تفسیر آن در نظر گرفت. با وجود این اختلاف، کاهش تنوع میکروبی در محل آکنه در چندین بررسی گزارش شده است.
بیوفیلم به ساختاری سازمان یافته از میکروارگانیسم‌های چسبیده به یک سطح گفته می‌شود. این ساختار در ارتباط با آکنه بیشتر مشاهده شده است، اما میزان نقش آن در ماندگاری بیماری یا ناکامی درمان در انسان هنوز به‌طور دقیق مشخص نیست. در نتیجه، نمی‌توان بیوفیلم را علت قطعی آکنه دانست؛ بلکه باید آن را یکی از ویژگی‌های احتمالی محیط میکروبی تغییر‌یافته فولیکول در نظر گرفت.
یک گونه باکتریایی می‌تواند سویه‌های متعددی داشته باشد که از نظر ژنتیکی و عملکردی تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند. درباره C. acnes نیز شواهد نشان می‌دهند تفاوت میان پوست دارای آکنه و پوست بدون آکنه ممکن است بیشتر به نوع سویه‌های حاضر مربوط باشد تا تعداد کل باکتری‌ها.
برخی گروه‌های سویه، از جمله IA1، در نمونه‌های مرتبط با آکنه صورت و پشت بیشتر گزارش شده‌اند؛ در مقابل، بعضی سویه‌ها بیشتر از پوست سالم جدا شده‌اند. ریبوتایپ، روشی برای دسته‌بندی سویه‌ها بر اساس ویژگی‌های ژنتیکی است. در مطالعات مورد بحث، ریبوتایپ‌های ۴ و ۵ در حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد افراد دارای آکنه فراوان‌تر گزارش شده‌اند و در پوست سالم کمتر دیده شده‌اند. اما در مقابل، ریبوتایپ ۶ در ۹۹ درصد موارد با پوست سالم همراه بوده است.
همچنین در مطالعه دیگری، فیلوتیپ IA1 در گروه مبتلا به آکنه شدید پشت ۸۴٫۴ درصد و در گروه سالم ۳۹٫۱ درصد گزارش شد. بااین‌حال، این پژوهش نمونه محدودی داشت و با روش کشت انجام شده بود؛ بنابراین نمی‌توان نتایج آن را به‌عنوان توضیح قطعی علت آکنه در همه افراد در نظر گرفت. نکته مهم این است که IA1 روی پوست سالم صورت نیز فراوان است. در نتیجه، وجود این سویه به‌تنهایی به معنای ایجاد آکنه نیست.
💡نکته عملی:
اگر محصول یا خدمتی ادعا می‌کند سویه‌های باکتری پوست هر فرد را شناسایی کرده و بر اساس آن درمان اختصاصی ارائه می‌دهد، بهتر است شواهد پشتوانه این ادعا را بررسی کنید. یافته‌های مطرح‌شده در این مقاله هم تفاوت‌های مشاهده شده میان گروه‌ها را نشان می‌دهند، نه امکان تشخیص قطعی سویه یا پیش‌بینی آکنه در یک فرد.
پورفیرین یکی از مولکول‌هایی است که این باکتری تولید می‌کند و مقدار تولید آن در سویه‌های مختلف یکسان نیست. در یک بررسی آزمایشگاهی، سویه‌های مرتبط با آکنه، یعنی نوع IA-2، حدود ۶٫۵ میکرومولار پورفیرین تولید کردند؛ درحالی‌که این مقدار در سویه‌های مرتبط با پوست سالم، یعنی نوع II، حدود ۱٫۱ میکرومولار بود.
این اختلاف نشان می‌دهد سویه‌های متعلق به یک گونه می‌توانند از نظر فعالیت شیمیایی تفاوت داشته باشند. بااین‌حال، اندازه‌گیری یادشده در محیط کشت انجام شده است، نه مستقیماً روی پوست انسان. بنابراین، نمی‌توان بر اساس آن درباره اثربخشی یک روتین پوستی، مکمل یا درمان خاص نتیجه‌گیری کرد. هرگونه پرسش درباره مصرف دارو یا مکمل نیز باید با پزشک مطرح شود.
میکروبیوم پوست مجموعه‌ای از میکروارگانیسم‌هایی است که روی پوست و در محیط فولیکول‌ها زندگی می‌کنند. برای بررسی نقش باکتری در ایجاد آکنه، در نظر گرفتن یک گونه به‌تنهایی کافی نیست؛ زیرا ارتباط میان میکروارگانیسم‌ها و محیطی که در آن زندگی می‌کنند نیز اهمیت دارد.
شرایط پوست در طول زمان ثابت نمی‌ماند. گرمای تابستان، تعریق و خشکی زمستان می‌توانند وضعیت پوست را تغییر دهند. بااین‌حال، اثر این تغییرات فصلی بر میکروبیوم مرتبط با آکنه در منابع بررسی‌شده در این مقاله ارزیابی نشده است.
در پوست مبتلا به آکنه، تنوع و غنای میکروبی معمولاً کمتر گزارش شده است. به بیان ساده، به‌جای حضور مجموعه متنوع‌تری از میکروارگانیسم‌ها، تعداد محدودی از ساکنان می‌توانند غالب شوند. یک مرور علمی تازه به مطالعه‌ای روی ۶۳ نفر اشاره می‌کند که در آن، یک فیلوتیپ مشخص هم در آکنه خفیف و هم در آکنه شدید غالب بود. این یافته نشان می‌دهد رابطه میان تنوع میکروبی و شدت بیماری، ساده و خطی نیست.
بنابراین، کاهش تنوع میکروبی را می‌توان یکی از الگوهای مشاهده شده در آکنه دانست؛ اما هنوز نمی‌توان نتیجه گرفت که این کاهش به‌تنهایی عامل ایجاد بیماری است. برای آشنایی بیشتر با این مبحث، پیشنهاد می‌کنیم مقاله شدت آکنه را چگونه تشخیص دهیم؟ را هم مطالعه کنید.
همه یافته‌های علمی از اعتبار یکسانی برخوردار نیستند. نوع مطالعه، تعداد نمونه‌ها، روش نمونه‌برداری و شرایط آزمایش بر میزان اطمینان به نتایج اثر می‌گذارند. مثلا در منابع بررسی‌شده در این مقاله، رنگ پوست مبنای تفکیک داده‌ها نبوده است. بنابراین مشخص نیست الگوهای مشاهده شده در پوست‌های متوسط تا تیره، معادل سطوح III تا V در طبقه‌بندی فیتزپاتریک، تا چه اندازه مشابه باشند. این محدودیت اهمیت دارد؛ زیرا تیرگی باقی‌مانده پس از جوش برای بسیاری از افراد می‌تواند از خود ضایعه اولیه آزاردهنده‌تر باشد.
با این تفاسیر و از نظر کاربردی، اگر محصولی وعده بازسازی میکروبیوم می‌دهد، بهتر است مشخص شود این ادعا بر کدام مطالعه مرتبط با آکنه تکیه دارد. توصیف تفاوت‌های میکروبی به‌تنهایی، اثربخشی یک محصول مشخص را اثبات نمی‌کند.
اگر این باکتری روی پوست افراد بدون آکنه نیز وجود دارد، تعداد آن تفاوت ثابتی میان پوست سالم و مبتلا ایجاد نمی‌کند و سویه‌های مختلف رفتار یکسانی ندارند، نابودی باکتری به‌تنهایی هدف کاملی برای درمان نخواهد بود.
این نکته در درک باکتری‌های مولد جوش صورت اهمیت دارد؛ زیرا نباید هر ضایعه را به فعالیت یک عامل عفونی ساده نسبت داد. چنین برداشتی ممکن است ما را به سمت راهکارهایی ببرد که بخش مهمی از فرایند بیماری را نادیده می‌گیرند.
در مرور علمی مورد بحث، آکنه به‌عنوان بیماری مزمن، التهابی و غیرعفونی معرفی شده است. سیستم ایمنی پوست می‌تواند اجزای باکتری را از طریق گیرنده‌هایی مانند TLR2 و TLR4 شناسایی کند. گیرنده‌ها نقش حسگرهای سلولی را دارند و برخی نشانه‌های میکروبی را تشخیص می‌دهند. بنابراین، بخشی از فرایند آکنه به پاسخ پوست در برابر میکروارگانیسم‌های حاضر در محیط طبیعی خود مربوط است، نه صرفاً وجود آن‌ها.
کشتن باکتری به‌تنهایی توضیح کاملی برای کنترل آکنه نیست. البته این موضوع به معنای بی‌اهمیت بودن باکتری یا بی‌فایده بودن تمام داروهای ضدباکتری نیست. در شرایط مشخص، پزشک ممکن است دارویی با اثر ضدباکتری تجویز کند؛ اما انتخاب دارو و مدت مصرف آن باید با توجه به وضعیت فرد انجام شود.
پس از یک روز طولانی در ترافیک و هوای آلوده، تمایل به تمیزتر کردن پوست طبیعی است. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که تمیزی بیشتر را معادل کنترل بهتر آکنه بدانیم و برای رفع علت باکتریایی جوش صورت به شست‌وشوی مکرر، الکل یا مواد تحریک‌کننده متوسل شویم.
در یک کارآزمایی تصادفی‌شده روی مردان مبتلا به آکنه خفیف تا متوسط، شست‌وشوی یک‌بار، دوبار و چهاربار در روز مقایسه شد و تفاوت معناداری میان گروه‌ها مشاهده نشد. بااین‌حال، در گروهی که دو بار در روز شست‌وشو انجام می‌داد، بهبود معناداری در کومدون‌های باز گزارش شد؛ در گروه یک‌بار در روز نیز تشدید التهاب مشاهده شد. نویسندگان از شست‌وشوی ملایم دوبار در روز حمایت محدودی داشتند.
از سوی دیگر، آکنه درون فولیکول آغاز می‌شود و نخستین ضایعه آن با تجمع کراتین و سبوم در مجرای فولیکول شکل می‌گیرد. بنابراین، استفاده از ضدعفونی‌کننده روی سطح پوست الزاماً به محل آغاز فرایند دسترسی ندارد.
💡نکته عملی:
اگر آکنه را عفونتی ساده تصور کنیم، مصرف طولانی‌مدت آنتی‌بیوتیک ممکن است منطقی به نظر برسد؛ اما چنین برداشتی با ماهیت بیماری سازگار نیست. این موضوع به معنای حذف کامل داروهای ضدباکتری از درمان آکنه نیست. در برخی شرایط، پزشک ممکن است آنتی‌بیوتیک را به‌عنوان بخشی از برنامه درمانی تجویز کند. نکته مهم، انتخاب آگاهانه دارو و رعایت مدت مصرف تعیین‌شده است.
بنابراین، درمان آکنه باکتریایی به معنای مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک یا تلاش برای پاک‌سازی کامل پوست از باکتری نیست. دارویی را که قبلاً برای خودتان یا فرد دیگری تجویز شده است، صرفاً به دلیل شباهت ضایعات دوباره مصرف نکنید. پیش از شروع دارو با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
همه ضایعاتی که شبیه جوش هستند نیز الزاماً از یک مسیر ایجاد نمی‌شوند. بعضی از آن‌ها منشأ دیگری دارند و درمان معمول آکنه برایشان مؤثر نیست. در موارد زیر بهتر است ارزیابی پزشکی را جدی بگیرید:
برخی برداشت‌های رایج درباره آکنه، رابطه میان میکروب‌ها و سلامت پوست را بیش از حد ساده می‌کنند. مقایسه این باورها با شواهد مطرح‌شده در مقاله می‌تواند به انتخاب رویکردی منطقی‌تر برای مراقبت از پوست کمک کند. ضمنا اگر این مشکل پوستی برایتان تکرار می‌شود، در صفحه اختصاصی آکنه هانالایف می‌توانید علت‌ها، راهکارها و نکات مراقبتی را کامل‌تر بخوانید.
| برداشت رایج | آنچه شواهد این مقاله می‌گویند | نتیجه برای روتین‌تان |
|---|---|---|
| جوش از کثیفی است | آکنه درون فولیکول و با تجمع کراتین و سبوم شروع می‌شود | افزایش دفعات شست‌وشو کمکی نکرده است؛ روتین را ساده و ملایم نگه دارید |
| باید همه باکتری‌ها را کشت | شمار باکتری در پوست دارای آکنه و بدون آکنه تفاوتی ندارد | با هدف کنترل التهاب و با مشورت پزشک پیش بروید |
| پوست بدون جوش باکتری ندارد | این باکتری روی پوست افراد بدون آکنه هم زندگی می‌کند | نبود باکتری معیار سلامت پوست نیست |
| هر ضایعه شبیه جوش، آکنه است | بعضی ضایعات مشابه، منشأ متفاوتی دارند | در صورت مشاهده الگوی غیرمعمول، ضایعات را به پزشک نشان دهید |
پیشنهاد مطالعه: شناخت ترکیبات، یکی از بهترین راه‌ها برای انتخاب محصولات مناسب پوست است. اطلاعات کامل این مواد را در صفحه ترکیبات هانالایف بخوانید.
برای درک دقیق‌تر ارتباط باکتری و جوش صورت باید باکتری را بخشی از اکوسیستم طبیعی پوست بدانیم، نه عاملی بیگانه که حضورش به‌تنهایی بیماری ایجاد می‌کند. این میکروارگانیسم در فولیکول افراد بدون آکنه نیز زندگی می‌کند و تفاوت میان پوست سالم و مبتلا را نمی‌توان صرفاً با تعداد آن توضیح داد. ویژگی سویه‌ها، رفتار شیمیایی، بیوفیلم و تعامل میان اعضای میکروبیوم نیز در این موضوع اهمیت دارند.
شواهد موجود کاهش تنوع میکروبی در محل آکنه را نشان می‌دهند، اما هنوز برای نتیجه‌گیری قطعی درباره رابطه علت و معلولی کافی نیستند. به همین دلیل، نگاه کردن به آکنه به‌عنوان یک عفونت ساده، تصویر کاملی از بیماری ارائه نمی‌دهد. در واقع، تفاوت باکتری طبیعی پوست و باکتری مولد آکنه را باید بیشتر در ویژگی‌ها و رفتار سویه‌ها و تعامل آن‌ها با محیط پوست جست‌وجو کرد، نه صرفاً در حضور یا نبود باکتری.
در نتیجه، مراقبت از پوست نباید با هدف ضدعفونی کردن یا حذف کامل میکروارگانیسم‌های طبیعی انجام شود. شست‌وشوی ملایم، پرهیز از تحریک غیرضروری و استفاده مسئولانه از درمان‌های تجویزشده، رویکرد منطقی‌تری است. اگر ضایعات الگوی غیرمعمول دارند یا به درمان پاسخ نمی‌دهند، ارزیابی پزشکی از تغییر مداوم محصولات اهمیت بیشتری دارد.
