شما با حساب کاربری خود وارد نشده‌اید:
لک‌های صورت در دوران بارداری ممکن است روی گونه‌ها و پیشانی ظاهر شوند و انتخاب محصولات مراقبت از پوست را دشوار کنند. در این شرایط، توصیه‌های مختلف درباره کرم‌های ضد لک این پرسش را ایجاد می‌کند که کدام ترکیبات را می‌توان در نظر گرفت و استفاده از کدام مواد بهتر است به بعد از زایمان موکول شود. لک بارداری تحت تأثیر عوامل هورمونی، تابش نور و زمینه ژنتیکی شکل می‌گیرد. بنابراین، تصمیم‌گیری درباره درمان آن فقط به انتخاب یک کرم محدود نمی‌شود. بعضی اقدامات بر محافظت از پوست تمرکز دارند، برخی ترکیبات به مشورت پزشک نیاز دارند و برخی دیگر بهتر است در دوران بارداری کنار گذاشته شوند. در این مقاله، جایگاه این مواد را با توجه به شواهد موجود برای درمان لک در بارداری بررسی می‌کنیم.
اصل حاکم بر مدیریت لک در بارداری، «آسیب نرساندن» است. این اصل به معنای کنار گذاشتن همه اقدامات مراقبتی نیست؛ یعنی هر اقدام باید با توجه به فواید احتمالی، خطرات و میزان اطمینان از ایمنی آن انتخاب شود. برای درک بهتر این رویکرد، ابتدا باید سازوکار ایجاد لک و عواملی را بشناسیم که می‌توانند آن را تشدید کنند.
در دوران بارداری، سطح هورمون‌های جنسی افزایش می‌یابد. بر پایه یک فرضیه، این هورمون‌ها اثر نور را بر تولید رنگدانه در ملانوسیت‌ها، یعنی سلول‌های رنگدانه‌ساز پوست، تقویت می‌کنند. بر اساس این فرضیه، هورمون‌ها می‌توانند حساسیت فرایند تولید رنگدانه به نور را افزایش دهند.
نور فرابنفش و بخشی از نور مرئی، به‌ویژه طول‌موج‌های آبی و بنفش، در ایجاد یا تشدید لک نقش دارند. به همین دلیل، لک‌ها معمولاً در نواحی در معرض نور، مانند گونه‌ها و پیشانی، بیشتر دیده می‌شوند.
این سازوکار یک نتیجه عملی دارد: لک روی سطح پوست قابل مشاهده است، اما عوامل مؤثر بر شکل‌گیری آن فقط به سطح پوست محدود نمی‌شوند. کرم‌های موضعی سطح هورمون‌های بدن را تغییر نمی‌دهند؛ بنابراین، نباید از یک محصول ضد لک انتظار داشت که ریشه هورمونی مشکل را از بین ببرد.
پیشنهاد مطالعه: اگر می‌خواهید دید کامل‌تری به این موضوع داشته باشید، تغییرات پوست در دوران بارداری: راهنمای سه‌ماه به سه‌ماه را در وبلاگ هانا لایف مرور کنید.
برای درک بهتر اهمیت این مسئله هم می‌توان به مطالعه‌ای منتشرشده در سال ۲۰۰۶ اشاره کرد. این پژوهش روی ۴۰۰ زن باردار در بیمارستان‌های دانشگاه شاهد تهران انجام شد و شیوع لک را ۱۵٫۸ درصد گزارش کرد. در همان مطالعه، ۶۸٫۸ درصد زنان از علت لک آگاهی نداشتند. این یافته اهمیت آگاهی‌رسانی و انتخاب آگاهانه محصولات مراقبت از پوست را نشان می‌دهد.
تغییرات هورمونی و فیزیولوژیک بارداری می‌توانند خطر هایپرپیگمانتاسیون پس از التهاب را افزایش دهند. این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که التهاب یا تحریک پوست به افزایش یا ماندگاری رنگدانه منجر شود. در نتیجه، روشی که با هدف کاهش لک انجام می‌شود، ممکن است به تحریک پوست و ایجاد لک‌های تازه بینجامد.
این موضوع به‌ویژه برای افرادی با پوست تیره‌تر اهمیت دارد؛ زیرا لک بارداری در تیپ‌های سه تا شش طبقه‌بندی فیتزپاتریک بیشتر دیده می‌شود. بنابراین، انتخاب روش‌های تهاجمی صرفاً بر اساس وعده‌های تبلیغاتی می‌تواند تصمیم مناسبی نباشد.
همچنین، نباید انتظار داشت که لک‌ها پس از زایمان حتماً به‌طور کامل محو شوند. گزارش‌ها نشان می‌دهند که لک بارداری معمولاً طی یک سال کاهش می‌یابد، اما در برخی موارد حتی پس از ده سال نیز باقی می‌ماند. هدف واقع‌بینانه، مدیریت لک و جلوگیری از تشدید آن است؛ نه وعده دادن نتیجه‌ای قطعی. در این شرایط، صبر به معنای بی‌توجهی به پوست نیست؛ بلکه یعنی اولویت دادن به اقداماتی که احتمال تحریک پوست را کاهش می‌دهند.
در این مرحله، هدف اصلی محافظت از پوست و جلوگیری از تشدید لک است، نه استفاده از ترکیبات متعدد روشن‌کننده. محافظت در برابر نور و انتخاب محتاطانه محصولات موضعی، دو بخش مهم این رویکرد هستند.
محافظت در برابر نور یکی از مهم‌ترین اقدامات برای پیشگیری از ایجاد یا تشدید لک در دوران بارداری است. به همین دلیل، استفاده منظم از ضد آفتاب از ابتدای بارداری اهمیت دارد. البته در کنار انتخاب محصول مناسب، باید به نوع فیلترهای به‌کاررفته در آن نیز توجه کرد.
بر اساس مرور ایمنی مواد موضعی در دوران بارداری، ضد آفتاب‌های فیزیکی حاوی اکسید روی و دی‌اکسید تیتانیوم از گزینه‌های ترجیحی محسوب می‌شوند؛ زیرا این فیلترها عمدتاً روی سطح پوست عمل می‌کنند و جذب پوستی آن‌ها بسیار محدود است. در مقابل، برخی فیلترهای ضد آفتاب شیمیایی جذب سیستمیک دارند و درباره بعضی از آن‌ها احتیاط توصیه شده است.
ضد آفتاب‌های رنگی حاوی اکسید آهن نیز می‌توانند علاوه بر محافظت در برابر اشعه فرابنفش، به کاهش اثر نور مرئی کمک کنند. اکسید آهن در ضد آفتاب‌های رنگی می‌تواند بخشی از نور مرئی را مهار کند. برای انتخاب محصول، ضد آفتاب مینرال در بارداری یکی از گزینه‌هایی است که می‌توان بررسی کرد. در کنار آن، بهتر است محافظت از پوست به استفاده از یک محصول محدود نشود.
ترکیب چند روش محافظتی، از ضد آفتاب تا کلاه و سایه، به کاهش مواجهه با نور کمک می‌کند. این اقدامات شامل موارد زیر هستند:
این روش‌ها در کنار هم به کاهش مواجهه با نور کمک می‌کنند و پایه مهمی برای مدیریت لک در دوران بارداری هستند. برای مطالعه بیشتر و بررسی جوانب دیگر، مقاله انتخاب ضد آفتاب مناسب بارداری را در هانا لایف بخوانید.
آزلائیک اسید در مرور ایمنی مواد موضعی به‌عنوان یکی از گزینه‌های ترجیحی برای بررسی در دوران بارداری معرفی شده است. بااین‌حال، این موضوع به معنای مناسب بودن آن برای همه افراد یا همه محصولات حاوی این ترکیب نیست. در مقاله یادشده، استفاده از آن برای موارد مشخص، روی سطح محدودی از پوست و ترجیحاً نه در سه‌ماهه اول مطرح شده است.
شواهد حاصل از مطالعات کنترل‌شده انسانی درباره این ماده محدود است و میزان جذب سیستمیک آن در برخی گزارش‌ها بین ۳ تا ۸ درصد ذکر شده است. بنابراین، انتخاب آن در دوران بارداری باید با توجه به شرایط فرد و با مشورت پزشک انجام شود.
در دوران شیردهی، وضعیت این ترکیب روشن‌تر ارزیابی شده است. آزلائیک اسید موضعی برای نوزاد شیرخوار کم‌خطر ارزیابی می‌شود. بااین‌حال، غلظت مناسب، دفعات مصرف و سازگاری آن با سایر محصولات باید بر اساس شرایط فرد تعیین شود.
💡نکته عملی:
اگر محصولی حاوی آزلائیک اسید است، نام آن را در فهرست ترکیبات پیدا کنید و درباره غلظت و نحوه استفاده از آن با پزشک یا داروساز مشورت کنید. وجود این ماده در محصول به معنای مناسب بودن تمام ترکیبات دیگر آن برای دوران بارداری نیست.
ایمنی بسیاری از مواد موضعی در دوران بارداری به دلیل محدودیت‌های اخلاقی مطالعات انسانی به‌طور کامل بررسی نشده است. به همین دلیل، ممکن است برای بعضی ترکیبات اطلاعات کافی درباره میزان خطر در دسترس نباشد یا وضعیت آن‌ها به‌طور قطعی مشخص نشده باشد.
در نتیجه، عبارت‌هایی مانند «مناسب بارداری» به‌تنهایی معیار کافی برای انتخاب محصول نیستند. ایمنی ترکیبات مراقبت از پوست باید بر اساس مواد تشکیل‌دهنده و شواهد مربوط به هر ماده بررسی شود، نه صرفاً بر اساس عنوان درج‌شده روی بسته‌بندی.
در عمل، فهرست ترکیبات محصول را بخوانید و اگر درباره ماده‌ای اطلاعات کافی ندارید، پیش از مصرف از پزشک یا داروساز راهنمایی بگیرید. در روند درمان لک بارداری، همین اقدامات محافظتی و انتخاب‌های محدود اما سنجیده می‌توانند نقش مهمی داشته باشند. ضمنا اگر می‌خواهید اطلاعات کامل‌تری دربارهٔ ترکیبات محصولات داشته باشید، صفحه ترکیبات هانا لایف را مرور کنید.
پس از پایان بارداری، تصمیم‌گیری درباره درمان لک همچنان به شرایط فرد بستگی دارد. یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است که آیا مادر به نوزاد شیر می‌دهد یا خیر؛ زیرا ارزیابی ایمنی یک ماده در دوران بارداری لزوماً با ارزیابی آن در شیردهی یکسان نیست.
در بارداری، یکی از نگرانی‌های اصلی احتمال رسیدن ماده به جنین است. در شیردهی، میزان ورود ماده به شیر و احتمال تماس مستقیم نوزاد با محصول نیز اهمیت پیدا می‌کند. به همین دلیل، نمی‌توان یک فهرست ثابت از مواد مجاز و غیرمجاز را برای هر دو دوره در نظر گرفت.
رتینوئیدهای موضعی در دوران شیردهی احتمالاً کم‌خطر ارزیابی می‌شوند، زیرا مقدار اندکی از آن‌ها جذب سیستمیک می‌شود و انتظار نمی‌رود میزان قابل‌توجهی به شیر منتقل شود. بااین‌حال، این ارزیابی به معنای مجاز بودن مصرف در هر ناحیه از بدن نیست.
همان مرور تأکید می‌کند که رتینوئیدهای موضعی نباید روی سینه یا نواحی‌ای استفاده شوند که پوست نوزاد مستقیماً با آن‌ها تماس پیدا می‌کند. بنابراین، محل مصرف و جلوگیری از تماس مستقیم نوزاد با محصول اهمیت دارد.
شناخت تفاوت میان بارداری و شیردهی کمک می‌کند از دو اشتباه پرهیز کنیم:
انتخاب ترکیب مناسب همچنان باید با توجه به شرایط فرد و راهنمایی پزشک انجام شود. اگر به دنبال اطلاعات کامل‌تری درباره مشکلات پوستی این دوران هستید، صفحه نگرانی‌های پوستی را مطالعه کنید.
درباره مصرف موضعی هیدروکینون در دوران شیردهی مطالعات کافی وجود ندارد و منع مصرف رسمی مشخصی نیز گزارش نشده است. بااین‌حال، برخی کارشناسان مصرف طولانی‌مدت آن را برای مادران شیرده توصیه نمی‌کنند.
یکی از دلایل احتیاط، میزان جذب این ماده از پوست است. در یک بررسی، حدود ۴۵ درصد هیدروکینون پس از ۲۴ ساعت تماس با پوست جذب شد. این میزان جذب، نگرانی درباره استفاده از آن را تقویت می‌کند؛ هرچند به‌تنهایی برای تعیین میزان خطر در دوران شیردهی کافی نیست. پیش از انتخاب روش درمان لک پس از زایمان، بهتر است اطلاعات زیر را در اختیار پزشک قرار دهید:
درمان لک پس از زایمان بهتر است بر اساس اطلاعات کافی و ارزیابی شرایط فرد انجام شود، نه با عجله برای استفاده از ترکیبات روشن‌کننده. اگر می‌خواهید دید کامل‌تری داشته باشید، مقاله خط تیره شکم در بارداری را هم مرور کنید.
رتینوئیدها و هیدروکینون از ترکیباتی هستند که در بسیاری از محصولات ضد لک و روشن‌کننده مطرح می‌شوند. بااین‌حال، دلایل احتیاط درباره این دو ماده یکسان نیست. در مورد رتینوئیدها، توصیه به پرهیز در بارداری عمدتاً رویکردی احتیاطی است؛ در مورد هیدروکینون، جذب سیستمیک نسبتاً بالا و محدود بودن داده‌های ایمنی اهمیت دارد.
در یک مطالعه کوهورت در شمال اروپا، ۲٬۱۷۲ نوزاد که در سه‌ماهه اول بارداری در معرض رتینوئید موضعی قرار گرفته بودند، بررسی شدند. ناهنجاری عمده در ۳٫۳ درصد این نوزادان گزارش شد؛ درحالی‌که این میزان در گروه بدون مواجهه ۳٫۰ درصد بود.
نسبت خطر تعدیل‌شده ۱٫۱ و فاصله اطمینان آن ۰٫۸۷ تا ۱٫۳۸ گزارش شد. از آنجا که این فاصله اطمینان عدد یک را در بر می‌گیرد، افزایش معناداری در خطر مشاهده نشد. بااین‌حال، نویسندگان یادآوری کردند که محدود شدن بررسی به بارداری‌هایی که به تولد منجر شده‌اند، ممکن است باعث کمتر برآورد شدن خطر شود. گزارش مطالعه کوهورت درباره مواجهه با رتینوئیدهای موضعی در بارداری.
همچنین، مرور نظام‌مند هشت مطالعه شامل بیش از ۳٫۶ میلیون بارداری، ارتباط معناداری میان مواجهه با رتینوئید موضعی و پیامد بررسی‌شده پیدا نکرد. بااین‌حال، نتیجه این مرور تا حد زیادی به همان مطالعه بزرگ ثبتی وابسته است و نباید آن را اثبات قطعی بی‌خطری دانست.
در مقابل، مرور ایمنی مواد موضعی همچنان پرهیز از ترتینوئین در دوران بارداری را تا روشن‌تر شدن شواهد توصیه می‌کند. بنابراین، توصیه به پرهیز از این ماده را باید رویکردی احتیاطی دانست؛ نه اینکه بر اساس شواهد یادشده، آسیب قطعی در تمام موارد مصرف موضعی اثبات شده باشد.
هیدروکینون در بسیاری از محصولات روشن‌کننده و ضد لک استفاده می‌شود. بااین‌حال، مرور ایمنی مواد موضعی درباره این ترکیب به دلیل جذب سیستمیک بالا، به حداقل رساندن مواجهه در دوران بارداری را توصیه می‌کند.
در همان مرور، برای هیدروکینون دسته C ذکر شده است. همچنین، یک مطالعه روی ۶۸ زن باردار مصرف‌کننده هیدروکینون، افزایش عوارض را نشان نداد؛ اما تعداد محدود افراد و کمبود داده‌ها برای نتیجه‌گیری قطعی درباره ایمنی کافی نیست.
💡نکته عملی:
پیش از خرید هر کرم ضد لک، فهرست ترکیبات آن را بررسی کنید و ببینید هیدروکینون در آن وجود دارد یا خیر. اگر این ماده در ترکیبات محصول دیده می‌شود، پیش از مصرف در دوران بارداری با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
در دوران بارداری، انجام کارآزمایی‌های تصادفی برای بررسی بسیاری از مواد با محدودیت‌های اخلاقی روبه‌رو است. در نتیجه، برای بعضی ترکیبات داده‌های انسانی کافی وجود ندارد. نبود شواهد کافی را نباید به دو شکل نادرست تفسیر کرد؛ چون:
بنابراین، وقتی ماده‌ای در گروه ترکیبات نیازمند پرهیز یا احتیاط قرار می‌گیرد، باید دلیل این تصمیم مشخص باشد. گاهی شواهد موجود احتیاط را توجیه می‌کنند و گاهی اطلاعات کافی برای ارزیابی ایمنی در دسترس نیست. شناخت این تفاوت به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر کمک می‌کند.
جدول زیر وضعیت ترکیبات بررسی‌شده را در دو دوره بارداری و شیردهی مقایسه می‌کند. این جدول خلاصه‌ای از مطالب مقاله است و جایگزین ارزیابی پزشکی یا بررسی دقیق محصول نیست.
| ماده | وضعیت در بارداری | وضعیت در شیردهی | دلیل اصلی |
|---|---|---|---|
| ضد آفتاب مینرال | قابل بررسی و استفاده در چارچوب مراقبت معمول | قابل بررسی و استفاده در چارچوب مراقبت معمول | جذب پوستی بسیار محدود فیلترهای مینرال |
| آزلائیک اسید | قابل بررسی با مشورت پزشک | کم‌خطر ارزیابی شده است | محدود بودن داده‌های کنترل‌شده انسانی |
| رتینوئید موضعی | پرهیز احتیاطی | احتمالاً کم‌خطر، با رعایت محل مصرف | احتیاط در بارداری و انتظار انتقال ناچیز به شیر |
| هیدروکینون | به حداقل رساندن مواجهه و پرهیز از مصرف خودسرانه | شواهد ناکافی؛ احتیاط به‌ویژه درباره مصرف طولانی‌مدت | جذب پوستی بالا و کمبود داده‌های ایمنی |
درمان لک بارداری بیشتر بر محافظت از پوست، کاهش مواجهه با نور و انتخاب محتاطانه ترکیبات موضعی استوار است تا استفاده از تعداد زیادی کرم روشن‌کننده. ضد آفتاب مینرال و آزلائیک اسید از گزینه‌هایی هستند که می‌توان با توجه به شرایط فرد بررسی کرد؛ در مقابل، رتینوئیدها در بارداری به دلیل احتیاط توصیه‌شده کنار گذاشته می‌شوند و درباره هیدروکینون، جذب بالا و محدود بودن شواهد ایمنی اهمیت دارد.
پس از زایمان نیز انتخاب درمان به وضعیت شیردهی، محل مصرف و ترکیبات محصول بستگی دارد. کم‌خطر ارزیابی شدن یک ماده در شیردهی لزوماً به معنای مناسب بودن آن در بارداری نیست؛ همان‌طور که نبود مطالعات کافی نیز به‌تنهایی اثبات‌کننده خطر قطعی نیست.
مهم‌ترین نکته این است که ایمنی را باید برای هر ماده جداگانه بررسی کرد، نه بر اساس عبارت «مناسب بارداری» روی بسته‌بندی. فهرست ترکیبات محصول را همراه خود به ویزیت پزشک ببرید و درباره انتخاب، غلظت و نحوه مصرف هر ماده با او مشورت کنید. ضمنا سایر مطالب آموزشی هانا لایف مانند مقاله اپیدرم چیست نیز می‌توانند به شناخت بهتر ترکیبات مراقبت از پوست کمک کنند.
