شما با حساب کاربری خود وارد نشدهاید:
بسیاری از بانوان این تجربه را داشتهاند که در دوران بارداریشان پوست ناگهان رفتاری متفاوت از قبل نشان دهد. یک روز متوجه لکهای تیره روی گونه میشوید، رگهای ریز روی ساق پا بیشتر به چشم میآیند یا اگزمایی که مدتها پنهان بوده، خودش را نشان میدهد. این تغییرات ممکن است غافلگیرکننده باشند، اما معمولاً دلیل مشخصی دارند. علت اصلی، تغییرات هورمونی گسترده در این دوره است. افزایش استروژن و پروژسترون میتواند همزمان روی رنگدانهسازی، جریان خون و فعالیت سیستم ایمنی پوست اثر بگذارد. به همین دلیل، تغییرات پوستی بارداری فقط به یک علامت محدود نمیشوند. با توجه به همین نکات میخواهیم در این مقاله به این سوال فکر کنیم که چرا بارداری پوست را تغییر میدهد و هورمونها چگونه هر یک از این مسیرها را تحت تأثیر قرار میدهند.
در بارداری، غلظت استروژن و پروژسترون به سطح بالایی میرسد. این تغییر فقط روی یک بخش از بدن اثر نمیگذارد. گیرندههای این هورمونها در بخشهای مختلف پوست، از ملانوسیتها گرفته تا دیواره رگهای خونی و سلولهای ایمنی، وجود دارند. به همین دلیل، تغییرات پوستی بارداری میتوانند شکلهای متفاوتی داشته باشند.
مطالعه جامع و منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در نشریه Cureus بهطور مشخص نشان میدهد که استروژن، پروژسترون و هورمون تحریککننده ملانوسیت، سه مسیر رنگدانهسازی، عروقی و ایمنی را همزمان هدف قرار میدهند. البته همه این تغییرات با یک سرعت اتفاق نمیافتند. بعضی نشانهها از هفتههای ابتدایی دیده میشوند و بعضی دیگر در سهماهه دوم یا سوم بیشتر خودشان را نشان میدهند.
پاسخ را باید در تفاوت گیرندههای هورمونی جستوجو کرد. ملانوسیتها گیرنده استروژن و گیرنده هورمون تحریککننده ملانوسیت دارند. سلولهای عضله صاف دیواره رگها نیز به تغییرات حجم خون و فشار پاسخ میدهند. سلولهای ایمنی هم در این دوره الگوی تولید سیتوکینهای خود را تغییر میدهند.
بنابراین، سه سیستم متفاوت میتوانند همزمان از یک تغییر هورمونی تأثیر بگیرند. همین موضوع باعث میشود بعضی زنان احساس کنند پوستشان در مدت کوتاهی کاملاً تغییر کرده است. در واقع، پشت این تغییر ظاهری چند فرآیند جداگانه قرار دارد که هرکدام مسیر مشخصی دارند. اگر این موضوع برایتان اهمیت دارد، میتوانید برای آشنایی با یکی از جنبههای مرتبط و تکمیل اطلاعات خود، مقاله سه لایه پوست؛ اپیدرم، درم، هیپودرم به زبان ساده را مطالعه کنید.
یکی از پرسشهای رایج در مورد تغییرات پوستی در دوران بارداری برای بانوانی که این بازه زمانی را در تابستان تهران میگذرانند این است: چرا با وجود استفاده منظم از ضدآفتاب، لکههای تیره روی گونه یا پیشانی زودتر و پررنگتر از قبل ظاهر میشوند؟ پاسخ را باید در تغییر رفتار سلولهای تولیدکننده رنگدانه پیدا کرد؛ نه صرفاً در عملکرد محصول محافظتی.
هورمون تحریککننده ملانوسیت در کنار استروژن و پروژسترون، رونویسی دو آنزیم مهم در مسیر تولید رنگدانه را افزایش میدهد: تیروزیناز و دوپاکروم توتومراز. این دو آنزیم در تبدیل تیروزین به ملانین نقش دارند. بنابراین، افزایش فعالیت آنها میتواند تولید رنگدانه را بیشتر کند.
تیروزیناز نخستین و کُندترین مرحله این زنجیره را کنترل میکند. به همین دلیل، حتی افزایش نسبتاً محدود در فعالیت آن میتواند در نهایت مقدار بیشتری ملانین تولید کند. مرور بالینی و اپیدمیولوژیک منتشرشده در An Bras Dermatol در سال ۲۰۱۴ نشان میدهد که استروژن و پروژسترون رونویسی تیروزیناز و دوپاکروم توتومراز را افزایش میدهند و استروژن بهطور اضافه بیان گیرنده MC1R را نیز بالا میبرد.
گیرنده MC1R روی سطح ملانوسیت را میتوان مانند نقطه دریافت پیام در نظر گرفت. هورمون تحریککننده ملانوسیت با فعال کردن این گیرنده، مسیر تولید رنگدانه را درون سلول به حرکت درمیآورد. وقتی استروژن تعداد این گیرندهها را بیشتر میکند، همان مقدار هورمون میتواند پاسخ قویتری ایجاد کند. در نتیجه، ملانوسیت در دوران بارداری:
وقتی این دو تغییر همزمان اتفاق میافتند، افزایش رنگدانه میتواند بیشتر از چیزی باشد که از هرکدام از آنها بهتنهایی انتظار داریم. این همان تفاوت مهم میان پوست خانم باردار و پوست معمولی در برابر نور است. در پوست فرد عادی، نور خورشید یکی از محرکهای اصلی تولید رنگدانه است؛ اما در بارداری، تغییرات هورمونی از قبل ملانوسیت را برای پاسخ شدیدتر آماده کردهاند.
بخشهایی از پوست که تراکم ملانوسیت بیشتری دارند (مانند گونهها، پیشانی و بالای لب) معمولاً واکنش بیشتری نشان میدهند. این نواحی در زندگی روزمره نیز بیشتر در معرض نور قرار دارند. در نتیجه، دو عامل همزمان وارد عمل میشوند: حساسیت بیشتر سلولها و دریافت نور بیشتر.
نور خورشید تهران در ماههای گرم میتواند این روند را تشدید کند. نور بهتنهایی عامل ایجاد این تغییرات نیست، اما در پوستی که تحت تأثیر هورمونها حساستر شده است، میتواند شدت رنگدانهسازی را بیشتر کند.
💡نکته عملی:
محافظت در برابر نور در ماههای آفتابی بارداری میتواند شدت رنگدانهسازی را کاهش دهد، اما سوییچ هورمونی اصلی را خاموش نمیکند. به همین دلیل، انتظار منطقی معمولاً کاهش شدت لکههاست، نه از بین رفتن کامل آنها در همان دوره. به همین علت، محافظت در برابر نور در ماههای آفتابی برای مادران باردار اهمیت بیشتری پیدا میکند. در این مقاله بر جنبه اصلی موضوع تمرکز کردهایم؛ برای آشنایی با نکتهای مکمل و کاربردی، مطالعه مقاله آلودگی هوای تهران و سد پوستی میتواند مفید باشد.
بخش دیگری از همین تغییرات هورمونی، این بار روی سیستم گردش خون اثر میگذارد. در این مسیر، موضوع دیگر رنگدانه نیست؛ خود رگهای خونی تحت تأثیر قرار میگیرند.
در دوران بارداری، حجم خون بدن بهتدریج حدود یکونیم لیتر افزایش پیدا میکند. برونده قلبی نیز بیشتر میشود؛ این مقدار تا هفته هشتم حدود بیست درصد افزایش مییابد و در طول بارداری میتواند به حدود چهل درصد برسد. دادههای StatPearls که توسط NCBI Bookshelf منتشر شدهاند نشان میدهند که افزایش برونده قلبی و حجم خون، فشار روی دیواره رگهای سطحی را بالا میبرد و همین فشار، رگها را قابل مشاهدهتر میکند.
استروژن نیز میتواند این روند را تقویت کند. گیرندههای استروژن در دیواره رگها قرار دارند و فعال شدن آنها به اتساع عروق سطحی کمک میکند. بنابراین، افزایش حجم خون و گشادتر شدن رگها با هم باعث میشوند بعضی رگها بیشتر به چشم بیایند. رگهای عنکبوتی روی صورت یا وریدهای برجسته پشت ساق پا در سهماهه دوم و سوم شایعتر هستند. گرمای هوا و ایستادن طولانیمدت نیز میتواند باعث شود این تغییرات در تابستان تهران محسوستر باشند.
💡نکته عملی:
بالا نگه داشتن پاها در پایان روز و پرهیز از ایستادن طولانیمدت میتواند فشار واردشده به رگهای سطحی را کاهش دهد. این کار علت اصلی تغییرات عروقی را برطرف نمیکند، اما ممکن است شدت علائم روزانه را کمتر کند.
تغییر سوم شاید به اندازه تغییرات رنگدانهای و عروقی دیده نشود، اما برای زنانی که پیش از بارداری سابقه بیماری پوستی داشتهاند، اهمیت بیشتری دارد.
سیستم ایمنی بدن در دوران بارداری الگوی فعالیت سلولهای کمکی T را تغییر میدهد. در این دوره، تعادل از وضعیت Th1 به سمت Th2 حرکت میکند. مقالهای که در سال ۲۰۲۰ در Frontiers in Immunology منتشر شده نشان میدهد که چرخش Th1 به Th2 سازوکاری برای پذیرش جنین است و این تغییر در زمان زایمان یک بار دیگر معکوس میشود. این تغییر بخشی از سازوکار بدن برای سازگار شدن سیستم ایمنی مادر با بارداری است، اما اثر آن میتواند در پوست نیز دیده شود.
بیماریهایی که ارتباط بیشتری با مسیر Th1 دارند (مانند پسوریازیس) در بسیاری از زنان طی بارداری بهبود نسبی پیدا میکنند. در مقابل، بیماریهایی که بیشتر با مسیر Th2 مرتبط هستند (مانند اگزمای آتوپیک) ممکن است در همین دوره تشدید شوند.
به همین دلیل، زنانی که پیش از بارداری اگزما یا پسوریازیس داشتهاند، ممکن است در این دوره تغییر قابلتوجهی در علائم خود ببینند. برای بعضی افراد، این تغییر به شکل بهبود ناگهانی ظاهر میشود و برای بعضی دیگر با شعلهور شدن دوباره علائم همراه است. هر دو حالت میتوانند با همان تغییر شناختهشده در تعادل ایمنی ارتباط داشته باشند.
پیشنهاد ویژه: بعضی نشانههای پوستی ممکن است ظاهر مشابهی داشته باشند اما علت یکسانی نداشته باشند؛ شناخت دقیقتر این تفاوت با بررسی صفحه اختصاصی نگرانیهای پوستی هانالایف اهمیت زیادی دارد.
سه مسیری که تا اینجا بررسی کردیم، یعنی رنگدانهسازی، گردش خون و پاسخ ایمنی، همگی تحت تأثیر محیط هورمونی بارداری قرار دارند. اما شدت و زمان برگشت آنها به حالت قبل یکسان نیست. جدول زیر تفاوت این سه مسیر را در یک نگاه نشان میدهد تا دید بهتری به این مسئله پیدا کنید:
| سیستم پوستی | محرک هورمونی | علامت قابل مشاهده | زمان اوج | وضعیت پس از زایمان |
|---|---|---|---|---|
| رنگدانهسازی (ملانوسیت) | استروژن، پروژسترون، MSH | لکههای تیره روی گونه، پیشانی، بالای لب | سهماهه دوم و سوم | معمولاً کمرنگ میشود اما ممکن است بخشی باقی بماند |
| عروقی | استروژن، افزایش حجم خون و برونده قلبی | رگهای عنکبوتی روی صورت، وریدهای برجسته پشت ساق پا | سهماهه دوم و سوم | اغلب در ماههای بعد از زایمان کمرنگتر میشود |
| ایمنی | چرخش Th1 به Th2 | بهبود پسوریازیس یا تشدید اگزما | کل دوره بارداری | معمولاً به الگوی پیش از بارداری برمیگردد |
همانطور که جدول نشان میدهد، بخش قابلتوجهی از این تغییرات پس از زایمان و با کاهش استروژن و پروژسترون به تدریج مسیر متفاوتی پیدا میکند. با این حال، همه علائم به یک اندازه و با یک سرعت برطرف نمیشوند. برای مثال، رگهای عنکبوتی معمولاً در ماههای بعد کمرنگتر میشوند، اما لکههای رنگدانهای ممکن است مدت بیشتری باقی بمانند.
در مجموع، تغییرات پوستی در بارداری معمولاً نتیجه یک علت واحد نیستند. افزایش هورمونها میتواند همزمان رنگدانهسازی، وضعیت رگهای خونی و فعالیت سیستم ایمنی پوست را تغییر دهد. به همین دلیل، لک، نمایانتر شدن رگها یا تغییر وضعیت بیماریهای پوستی میتوانند در یک دوره زمانی مشترک ظاهر شوند. مهمتر اینکه این تغییرات لزوماً به معنای آسیب دیدن یا «بدتر شدن» پوست نیستند؛ بسیاری از آنها با تغییر شرایط هورمونی بدن ایجاد میشوند و پس از زایمان بهتدریج تغییر میکنند.
اما همه تغییرات پوستی بارداری یک مسیر مشابه ندارند. برای بررسی بیشتر این مسئله در ادامه این مجموعه، سراغ لک بارداری میرویم و بررسی میکنیم چه عواملی باعث ایجاد آن میشوند و چرا ممکن است در بعضی زنان پس از زایمان از بین برود، اما در برخی دیگر ماندگار شود. نهایتا فراموش نکنید که هنگام انتخاب محصولات مناسب تغییرات پوستی در دوران بارداری، شناخت ترکیبات فعال و عملکرد آنها با بررسی صفحه اختصاصی ترکیبات هانا لایف کمک میکند تفاوت میان ادعای تبلیغاتی و ویژگی واقعی فرمول را بهتر تشخیص دهید.
