شما با حساب کاربری خود وارد نشده‌اید:

زینک پی‌سی‌ای (Zinc PCA)

زینک پی‌سی‌ایروی پی‌سی‌ایزینک پیدولاتزینک پیرولیدون کربوکسیلاتزینک پیروگلوتامات
نمک روی پیرولیدون کربوکسیلیک اسید؛ ترکیبی مرطوب‌کننده و نرم‌کننده‌ پوست که در فرمول محصولات پوست چرب و مختلط استفاده می‌شود.
Zinc PCA
Comedogenic Rate: Not Found
CAS Number: 15454-75-8
Chemical Formulation: C₁₀H₁₂N₂O₆Zn
pH Level: پایداری در فرمول: ۴ تا ۷
Concentration Range: 0.2–1.0%
  • فقط برای استعمال خارجی است.
  • از تماس با چشم‌ها خودداری کنید؛ در صورت تماس، با آب فراوان بشویید.
  • در صورت بروز حساسیت، مصرف را قطع کنید.
  • دور از دسترس کودکان نگهداری شود.
  • نام INCI روی برچسب: Zinc PCA.

زینک پی‌سی‌ای نمک روی (Zn²⁺) با پیرولیدون کربوکسیلیک اسید (PCA) است. PCA از اجزای طبیعی فاکتور مرطوب‌کننده‌ پوست (NMF) به شمار می‌رود. در بانک اطلاعاتی اتحادیه اروپا (CosIng) کارکرد رسمی این ترکیب «مرطوب‌کننده» و «نرم‌کننده‌ پوست» ثبت شده است.

بخش PCA به جذب و نگهداری آب در لایه‌ شاخی کمک می‌کند و بخش روی به آن ویژگی ملایم قابض و ضدمیکروبی می‌دهد. به همین دلیل زینک پی‌سی‌ای سال‌ها در محصولات مخصوص پوست چرب و مختلط به کار رفته است. با این حال، اثر کاهش چربی این ترکیب در محصولات نهایی هنوز با مطالعات بالینی مستقل و قوی تأیید نشده است.

در مطالعات آزمایشگاهی روی سلول‌های فیبروبلاست انسانی، زینک پی‌سی‌ای فعال‌ شدن AP-1 و تولید آنزیم MMP-1 ناشی از اشعه‌ UVA را کاهش داد و بیان کلاژن نوع I را افزایش داد. این یافته مربوط به کشت سلولی است و به‌تنهایی اثر آن را روی پوست انسان ثابت نمی‌کند.

زینک پی‌سی‌ای معمولاً روی پوست تمیز و خشک استفاده می‌شود. در مطالعات بالینی، فرمول‌های حاوی آن یک یا دو بار در روز به کار رفته‌اند. برای شروع، یک‌بار در روز مصرف کنید و در صورت تحمل خوب، به دو بار در روز افزایش دهید.

در روتین، سرم یا تونر حاوی این ترکیب را پس از شست‌وشو و قبل از مرطوب‌کننده و ضدآفتاب بزنید. در کارآزمایی‌ای که آن را کنار آداپالن بررسی کرد، فرمول حاوی زینک پی‌سی‌ای به مدت ۶ هفته، دو بار در روز، مصرف شد و کاهش ضایعات غیرالتهابی از هفته‌ی دوم معنادار بود.

در یک مطالعه‌ دیگر روی آکنه‌ خفیف، ترکیب زینک-الیگوساکارید به مدت ۸ هفته مصرف شد و بهبود نسبت به گروه کنترل در هفته‌های ۲، ۴ و ۸ معنادار بود. بنابراین برای ارزیابی اثر، دست‌کم ۲ تا ۸ هفته مصرف منظم لازم است.

زینک پی‌سی‌ای محلول در آب است و در لایه‌ سبک (تونر، اسنس یا سرم) جایگاه مناسبی دارد. آن را قبل از کرم‌ها و روغن‌ها و پیش از ضدآفتاب بزنید.

با نیاسینامید و مرطوب‌کننده‌هایی مانند هیالورونیک اسید و گلیسرین معمولاً ترکیب خوبی دارد. اگر همزمان از اسیدهای ضدجوش یا رتینوئید استفاده می‌کنید؛ در هفته‌های اول آن‌ها را در زمان‌های مختلف (صبح و شب) به کار ببرید تا تحریک ایجاد نشود. توجه کنید که نتیجه‌ این توصیه‌ لایه‌بندی از منابع فرمولاسیون است، نه از مطالعه‌ بالینی مستقیم.

1

آبرسانی و حفظ رطوبت پوست

زینک پی‌سی‌ای در پایگاه CosIng اتحادیه اروپا با کارکرد «مرطوب‌کننده» و «نرم‌کننده‌ پوست» ثبت شده است. بخش PCA این ترکیب از اجزای فاکتور طبیعی مرطوب‌کننده‌ پوست است و به جذب و نگه‌داری آب در لایه‌ شاخی کمک می‌کند. برای این اثر، داده‌ی کمّی مستقل (مثلاً درصد افزایش هیدراتاسیون) پیدا نشد.

2

کاهش جوش‌های سطحی و التهابی در پوست مستعد آکنه

در یک کارآزمایی دوسوکور و کنترل‌شده با دارونما روی ۶۰ شرکت‌کننده با آکنه‌ خفیف، ترکیب الیگوساکارید جلبکی با ۰٫۱٪ زینک پیرولیدون به مدت ۸ هفته استفاده شد. کاهش کومدون‌ها، پاپول‌ها و پوستول‌ها در گروه فعال در هفته‌های ۲، ۴ و ۸ به‌طور معناداری بیشتر از گروه دارونما بود. با این حال، فرمول آزمایش‌شده کمپلکس زینک-الیگوساکارید بود و نمی‌توان اثر را به زینک پی‌سی‌ای تنها نسبت داد.

3

کمک به کاهش جوش‌های غیرالتهابی (در کنار درمان استاندارد)

در یک کارآزمایی چندمرکزی روی ۱۴۰ بیمار با آکنه‌ متوسط، کرم حاوی نیاسینامید، عامل ضدچسبندگی باکتری و زینک پی‌سی‌ای همراه با آداپالن ۰٫۱٪ دو بار در روز و به مدت ۶ هفته استفاده شد. کاهش ضایعات غیرالتهابی در هفته‌ دوم به‌طور معناداری بهتر از دارونما بود، اما در هفته‌های ۴ و ۶ تفاوت معنادار نبود. در ضایعات التهابی هم تفاوتی دیده نشد. بنابراین زینک پی‌سی‌ای در این مطالعه نقش مکمل داشت و اثر آن به‌تنهایی سنجیده نشد.

4

پشتیبانی احتمالی از تنظیم چربی پوست

مرور سیستماتیک منتشرشده در J Drugs Dermatol نتیجه می‌گیرد که روی ضدباکتری و ضدالتهاب است و احتمالاً تولید سبوم را کاهش می‌دهد. سطح شواهد در آن مرور SORT درجه‌ B (محدود یا ناهمگن) ارزیابی شده است. این نتیجه درباره‌ روی به‌طور کلی (خوراکی و موضعی) است و اثر کاهش چربی خود زینک پی‌سی‌ای در غلظت مشخص و با اندازه‌گیری استاندارد (مانند سبومتر) را ثابت نمی‌کند.

5

محافظت سلولی در برابر آسیب فرابنفش (مطالعه‌ی آزمایشگاهی)

در مطالعه‌ آزمایشگاهی روی فیبروبلاست‌های پوست انسان (Int J Cosmet Sci، ۲۰۱۲)، زینک پی‌سی‌ای فعال‌ شدن AP-1 و تولید آنزیم MMP-1 ناشی از UVA را کاهش داد و بیان کلاژن نوع I را افزایش داد. MMP-1 در تخریب کلاژن پوست آسیب‌دیده از نور نقش دارد. این یافته مربوط به کشت سلولی است و اثر مشابه روی پوست انسان هنوز در مطالعه‌ی بالینی تأیید نشده است.

سرم
غلظت رایج کمتر از ۱٪ روی خالص (دیتاشیت تولیدکننده: ۰٫۳–۰٫۵٪ در سرم همراه نیاسینامید ۳–۴٪) - پوست چرب و مستعد جوش، بافت سبک و جذب سریع، پس از تمیزکننده و قبل از مرطوب‌کننده، یک تا دو بار در روز، pH پیشنهادی فرمول ۵ تا ۶
تونر / اسنس
غلظت کم - پوست چرب و مختلط، آبکی و سبک، اولین لایه پس از شست‌وشو، یک تا دو بار در روز - داده‌ مستقل برای غلظت پیدا نشد
کرم / ژل-کرم
غلظت کم - پوست چرب تا مختلط، بافت سبک یا مات‌کننده، لایه‌ آخر روتین پیش از ضدآفتاب در روز، یک تا دو بار در روز - در کارآزمایی‌ها فرمول کرمی دو بار در روز استفاده شد
شوینده‌ صورت (ژل/فوم)
غلظت بسیار پایین - پوست چرب، تماس کوتاه روی پوست، قبل از سایر مراحل، یک تا دو بار در روز - تأثیر در محصولات شست‌وشو به‌دلیل تماس کوتاه نامشخص است
پودر خام (ماده‌ اولیه)
پودر سفید - برای فرمولاتور، حل‌شونده در آب، در مرحله‌ سرد کردن (حدود ۴۰–۴۵ درجه) اضافه می‌شود، برای مصرف مستقیم روی پوست نیست
هشدار: فقط برای استعمال خارجی. پیش از استفاده‌ گسترده، تست پچ انجام دهید و در صورت قرمزی یا سوزش، مصرف را قطع کنید.

افراد دارای پوست بسیار حساس یا زخم باز باید با احتیاط و پس از تست پچ از محصولات حاوی روی استفاده کنند. شدت تحریک به فرمول کلی محصول (pH، نگهدارنده‌ها و سایر ترکیبات) وابسته است؛ نه فقط به خود روی.

پنل CIR پس از بررسی ۲۷ نمک روی، استفاده از آن‌ها را در آرایشی‌ها در غلظت‌های رایج ایمن دانست، به‌شرط آنکه فرمول محصول غیرتحریک‌کننده باشد. زینک پی‌سی‌ای در فهرست آن گزارش نیامده است، پس این نتیجه به‌عنوان بافت کلی نمک‌های روی در نظر گرفته می‌شود، نه تأیید مستقیم این ترکیب.

در اتحادیه اروپا، زینک پی‌سی‌ای در رکورد CosIng با ردیف نمک‌های محلول روی در Annex III مرتبط شده است. سقف مجاز در محصولات معمول پوستی ۱٪ بر حسب روی گزارش شده است.

داده‌ مستقلی درباره‌ی ایمنی در بارداری و شیردهی پیدا نشد. زنان باردار و شیرده بهتر است پیش از استفاده با پزشک مشورت کنند.

بوی ماده‌ خام در منابع معتبر گزارش نشد؛ چون ماده‌ خام پودر سفید است. بو و آلرژن‌های محصول نهایی به عطر و سایر اجزای فرمول بستگی دارد.
Zinc PidolateZinc Pyrrolidone CarboxylateZinc PyroglutamateZinc bis(5-oxo-2-pyrrolidinecarboxylate)Zinc bis((2S)-5-oxopyrrolidine-2-carboxylate)Bis(5-oxo-L-prolinato-N1,O2)zinc

زینک پی‌سی‌ای چیست؟

زینک پی‌سی‌ای (Zinc PCA) نمک روی با پیرولیدون کربوکسیلیک اسید است. در برچسب محصولات با نام INCI «Zinc PCA» دیده می‌شود و در منابع علمی با نام‌های زینک پیدولات، زینک پیروگلوتامات یا زینک پیرولیدون کربوکسیلات هم آمده است. فرمول شیمیایی آن C₁₀H₁₂N₂O₆Zn و وزن مولکولی آن حدود ۳۲۱٫۶ گرم بر مول است. ماده‌ خام آن پودر سفیدی است که در فرمول‌های بر پایه آب به کار می‌رود.

این ترکیب از دو بخش ساخته شده است. بخش اول یون روی است، یک ریزمغذی که در پوست حضور دارد و در متابولیسم سلولی و پاسخ‌های التهابی نقش دارد. بخش دوم PCA است که مشتق حلقوی اسید آمینه‌ی گلوتامیک اسید به‌شمار می‌آید. این بخش از اجزای طبیعی «فاکتور مرطوب‌کننده‌ طبیعی» پوست (NMF) است و از تجزیه‌ پروتئین فیلاگرین در لایه‌ شاخی تشکیل می‌شود. وزن روی در این نمک حدود ۲۰٪ کل ترکیب است.

پایگاه داده‌ CosIng اتحادیه اروپا برای زینک پی‌سی‌ای دو کارکرد ثبت کرده است: مرطوب‌کننده و نرم‌کننده‌ پوست. بنابراین از نظر رسمی، زینک پی‌سی‌ای یک ماده‌ آرایشی با نقش آبرسانی و بهبود حس پوست است؛ نه دارو. با وجود این، فرمولاتورها سال‌هاست آن را به‌دلیل ویژگی‌های ملایم قابض و ضدمیکروبی روی، در محصولات مخصوص پوست چرب و مستعد جوش به کار می‌برند.

در بازار ایران این ترکیب بیشتر در سرم، تونر، کرم و ژل-کرم‌های مخصوص پوست چرب و مختلط دیده می‌شود. اغلب در کنار ترکیباتی مانند نیاسینامید یا اسیدهای ضدجوش عرضه می‌شود. در ادامه، مکانیسم‌ها، شواهد بالینی، فرم‌ها، روش استفاده و ایمنی آن را با تکیه بر منابع علمی بررسی می‌کنیم و هر جا شواهد محدود است، همان را صریح می‌گوییم تا دید بهتری به این مسئله پیدا کنید.

مکانیزم اثر زینک پی‌سی‌ای

چون زینک پی‌سی‌ای دو جزء فعال دارد، مکانیسم آن را باید جداگانه توضیح داد. در سطح پوست، PCA مولکولی آب‌دوست است. مطالعات روی لایه‌ شاخی نشان می‌دهند میزان PCA در لایه‌ی شاخی به وضعیت ژن فیلاگرین وابسته است و در افراد با جهش این ژن به‌شدت کمتر است. این یافته نشان می‌دهد PCA یکی از اجزای اصلی NMF است و افت آن با خشکی و ضعف سد پوستی همراه می‌شود. بنابراین ورود PCA به فرمول می‌تواند از نظر منطقی به آب‌رسانی کمک کند. نکته این است که هنوز مطالعه‌ی بالینی کمّی روی خود زینک پی‌سی‌ای برای آبرسانی نداریم.

بخش روی چند مسیر احتمالی دارد. در مرورهای مربوط به آکنه، روی به‌عنوان مهارکننده‌ آنزیم ۵-آلفا ردوکتاز (که تستوسترون را به DHT تبدیل می‌کند) معرفی شده است. DHT محرک فعالیت غدد چربی است و مهار آن می‌تواند سبوم را کاهش دهد. همچنین به اثر ضدالتهابی و ضدباکتریایی روی در Cutibacterium acnes اشاره شده است. مرور سیستماتیک منتشرشده در J Drugs Dermatol خاصیت ضدباکتری، ضدالتهاب و احتمال کاهش تولید سبوم را برای روی گزارش می‌کند، اما سطح شواهد را متوسط (SORT B) ارزیابی می‌کند. این مکانیسم‌ها به طور کلی بیشتر درباره‌ روی هستند. تأیید اینکه زینک پی‌سی‌ای موضعی در غلظت‌های بازار همین اثر را در پوست انسان ایجاد می‌کند، به مطالعات بیشتری نیاز دارد.

مطالعه‌ دیگری مسیر متفاوتی را نشان می‌دهد. در یک پژوهش آزمایشگاهی، زینک پی‌سی‌ای در فیبروبلاست‌های انسانی فعال‌ شدن AP-1 و تولید آنزیم MMP-1 ناشی از UVA را کاهش داد و تولید کلاژن نوع I را بیشتر کرد. MMP-1 آنزیمی است که کلاژن پوست آسیب‌دیده از نور را تجزیه می‌کند. نویسندگان این پژوهش افزایش بیان ناقل ویتامین C (SVCT2) را مسیر احتمالی این اثر دانسته‌اند. البته این نتیجه از کشت سلولی به‌ دست آمده و نویسندگان آن در شرکتی فعال در حوزه‌ اسیدهای آمینه کار می‌کنند، پس باید مطالعات مستقل بالینی آن را تأیید کنند.

فواید زینک پی‌سی‌ای برای پوست

مهم‌ترین کاربرد مطالعه‌شده‌ زینک پی‌سی‌ای، کنترل جوش‌های سطحی در پوست چرب است. در یک کارآزمایی دوسوکور و کنترل‌شده، یک تیمار آرایشی دومرحله‌ای حاوی کمپلکس الیگوساکارید جلبکی و روی در آکنه‌ی خفیف، به مدت ۸ هفته، بهبود معنادار بیشتری از گروه کنترل ایجاد کرد. اثر در گروه فعال بر کومدون‌ها، پاپول‌ها و پوستول‌ها دیده شد. نکته‌ مهم این است که فرمول مطالعه ترکیبی بود و نمی‌توان نتیجه را فقط به زینک پی‌سی‌ای نسبت داد.

کارآزمایی دوم نقش مکمل را نشان می‌دهد. در مطالعه‌ چندمرکزی روی ۱۴۰ بیمار مبتلا به آکنه متوسط، فرمولی حاوی نیاسینامید، عامل ضدچسبندگی باکتری و زینک پی‌سی‌ای به همراه آداپالن دو بار در روز و به مدت ۶ هفته به کار رفت. کاهش ضایعات غیرالتهابی در هفته‌ دوم در گروه مطالعه معنادار بود و در عوارض جانبی بین دو گروه در هفته‌های ۲ و ۴ تفاوت معناداری گزارش نشد. این نتیجه نشان می‌دهد زینک پی‌سی‌ای می‌تواند در فرمولی چندجزئی، اثر درمان استاندارد را تسریع کند، اما اثر مستقل آن را مشخص نمی‌کند.

درباره‌ کنترل چربی باید محتاط بود. بسیاری از منابع تجاری ادعا می‌کنند زینک پی‌سی‌ای ۲۵ تا ۳۵ درصد سبوم را کاهش می‌دهد، اما مقاله‌ قابل راستی‌آزمایی برای این عدد پیدا نکردیم و به همین دلیل آن را نقل نمی‌کنیم. آنچه می‌دانیم این است که روی در سطح مکانیسمی با کاهش فعالیت غدد چربی مرتبط است و شواهد بالینی ترکیبات حاوی آن مثبت اما محدود است.

اثرات دیگر و احتمالی آن هم شامل آبرسانی (از طریق بخش PCA) و محافظت سلولی در برابر آسیب فرابنفش است. شواهد دوم فقط آزمایشگاهی است. بنابراین زینک پی‌سی‌ای را باید جزئی پشتیبان در مراقبت از پوست چرب دانست، نه جایگزین درمان پزشکی در آکنه‌ متوسط یا شدید.

انواع و فرم‌های مختلف

زینک پی‌سی‌ای در چند قالب آرایشی عرضه می‌شود. رایج‌ترین قالب سرم است؛ چون بافت آبکی و سبک آن با ماهیت محلول در آب ترکیب سازگار است. غلظت‌های معمول بر اساس منابع تأمین‌کننده کمتر از ۱٪ است و محدوده‌ قانونی در اتحادیه اروپا برای نمک‌های محلول روی بر حسب مقدار روی تعریف می‌شود.

تونر و اسنس فرم‌های سبک‌تر و کم‌غلظتی هستند که معمولاً اولین لایه پس از شست‌وشو به شمار می‌آیند. کرم و ژل-کرم‌های مات‌کننده برای پوست چرب و مختلط طراحی می‌شوند و در کارآزمایی‌های بالینی بررسی‌شده، فرمول کرمی دو بار در روز به کار رفته بود. شوینده‌های صورت هم گاهی حاوی این ترکیب‌ هستند؛ اما به‌دلیل تماس کوتاه با پوست، اثر آن‌ها نامشخص است. ماده‌ خام پودری فقط برای فرمولاتور است و برای مصرف مستقیم روی پوست نیست.

نحوه استفاده و لایه‌بندی

زینک پی‌سی‌ای را روی پوست تمیز بزنید و آن را قبل از مرطوب‌کننده و ضدآفتاب قرار دهید. در مطالعات بالینی، فرمول‌های حاوی آن یک یا دو بار در روز استفاده شده‌اند. برای شروع، یک‌بار در روز کافی است و در صورت تحمل خوب می‌توانید به دو بار برسانید. در کارآزمایی ۱۴۰ نفره، فرمول حاوی این ترکیب دو بار در روز و به مدت ۶ هفته استفاده شد، پس برای قضاوت درباره‌ نتیجه دست‌کم ۲ تا ۸ هفته مصرف منظم لازم است.

زینک پی‌سی‌ای معمولاً با نیاسینامید ترکیب می‌شود. این همراهی در همان کارآزمایی بررسی شد و هر دو در بازه‌ pH مشابه (حدود ۵ تا ۶٫۵ بر پایه‌ی منابع فرمولاسیون) پایدارند. با هیالورونیک اسید و گلیسرین هم سازگار تلقی می‌شود. اگر همزمان از سالیسیلیک اسید یا رتینوئید استفاده می‌کنید، در هفته‌های اول آن‌ها را در دو نوبت صبح و شب جدا کنید تا خشکی و تحریک بیش از حد ایجاد نشود. توجه کنید که این توصیه‌های لایه‌بندی از منطق فرمولاسیون می‌آیند و مطالعه‌ بالینی مستقیم ندارند.

ناسازگاری قطعی و ثابت‌شده‌ای برای زینک پی‌سی‌ای گزارش نشده است. فقط در ساخت محصول، pH بالای ۷ ممکن است باعث رسوب روی شود. برای کاربر عادی، مهم‌ترین نکته انتخاب محصولی است که pH مناسب (اسیدی ملایم) دارد.

تحقیقات علمی و ایمنی

برای ایمنی، بهترین مرجع مستقیم زینک پی‌سی‌ای در دست نیست. پنل CIR گزارشی روی نمک‌های روی دارد و بررسی ۲۷ نمک روی در آرایشی‌ها نتیجه گرفت که در غلظت‌های رایج و در فرمول غیرتحریک‌کننده ایمن‌اند. زینک پی‌سی‌ای در فهرست آن گزارش نیست، پس باید آن را شاهدی کلی درباره‌ی نمک‌های روی دانست، نه تأیید مستقیم این ترکیب. در اتحادیه اروپا نمک‌های محلول روی در Annex III با سقف غلظت تنظیم می‌شوند و CosIng رکورد زینک پی‌سی‌ای را با همین ردیف مرتبط کرده است.

در کارآزمایی‌های بالینی بررسی‌شده، تفاوت عوارض جانبی بین گروه فعال و دارونما در بخش مهمی از دوره‌ مطالعه معنادار نبود، اما این مطالعات تعداد محدودی دارند و روی ترکیب چندجزئی انجام شده‌اند. درباره‌ بارداری و شیردهی داده‌ مستقلی پیدا نشد و توصیه می‌شود افراد باردار و شیرده با پزشک مشورت کنند. پیش از استفاده تست پچ بزنید و در صورت قرمزی یا سوزش، مصرف را قطع کنید.

درباره‌ کل شواهد درمانی روی، مرور Cochrane درباره‌ی درمان‌های موضعی آکنه (شامل روی) فایده‌ی بالینی آن‌ها را نامشخص ارزیابی کرده است. این یعنی زینک پی‌سی‌ای را باید جزئی از یک روتین کامل دانست، نه درمان تنها. اگر آکنه‌ شما التهابی، عمیق یا مقاوم است، مراجعه به متخصص پوست ضروری است.

دیگر ترکیبات

سوالات پرتکرار

📚

منابع و مراجع علمی

  1. Safety Assessment of Zinc Salts as Used in Cosmetics
    International Journal of Toxicology (Cosmetic Ingredient Review) 2024
  2. ZINC PCA - CosIng Ingredient Database Entry
    European Commission - CosIng Database 2026
  3. Zinc Pidolate (Zinc PCA) - Substance Record
    NIH NCATS - Global Substance Registration System (GSRS) 2026
  4. Zinc PCA - ChemSpider Compound Record
    Royal Society of Chemistry - ChemSpider 2026
هانالایف؛ سلامت و زیبایی