شما با حساب کاربری خود وارد نشدهاید:
جلوی قفسه داروخانه میایستید و روی بستهبندی یک مکمل میخوانید: «کلاژن». اما کدام کلاژن؟ بدن انسان بیش از ۲۸ نوع کلاژن دارد و هرکدام در جای خاصی از بدن کار میکنند. این پروتئینها مانند یک خانواده بزرگ هستند که هر عضو آن حرفهای دارد؛ یکی معمار است، یکی مهندس تعمیرات و دیگری متخصص مفاصل. این مطلب راهنمای شناخت سه عضو اصلی این خانواده است تا بتوانید تصمیم آگاهانهتری بگیرید.
اگر مطلب قبلی درباره چیستی کلاژن را خوانده باشید، میدانید که کلاژن یک پروتئین ساختاری است که اسکلت پوست را میسازد. اکنون یک گام فراتر میرویم و بررسی میکنیم که انواع کلاژن و هر یک از اعضای این خانواده پروتئینی چه نقشی دارند.
همه کلاژنها یک وجه مشترک دارند: ساختار مارپیچ سهتایی (Triple Helix)؛ به این معنا که سه رشته پروتئین دور هم میپیچند و یک فیبر مقاوم را شکل میدهند. همین ساختار به کلاژن استحکام و خاصیت کشسانی میبخشد.
آنچه اعضای این خانواده را از یکدیگر متمایز میکند، توالی آمینواسیدها در هر رشته است. این تفاوت که در ظاهر کوچک به نظر میرسد، نتیجه بزرگی در پی دارد: هر نوع کلاژن در بافت خاصی قرار میگیرد و وظیفه متفاوتی را انجام میدهد. به همین دلیل، نوع کلاژن موجود در یک مکمل مستقیماً با هدف شما ارتباط دارد.
در میان ۲۸ نوع کلاژن، سه نوع اول برای سلامت پوست اهمیت بیشتری دارند:
بیش از ۸۰ درصد از کل کلاژن پوست را نوع I تشکیل میدهد. این عدد نشان میدهد که هنگام صحبت از «کلاژن پوست»، عموماً به این عضو خانواده اشاره میکنیم. کلاژن نوع I مسئولیت استحکام، سفتی و کاهش عمق چروکها را بر عهده دارد.
کلاژن نوع I فیبرهای ضخیم و درهمتنیدهای میسازد که یک شبکه محکم را در لایه درم پوست ایجاد میکنند. پوست جوان این شبکه را به طور کامل در اختیار دارد. با افزایش سن، میزان تولید کلاژن نوع I کاهش مییابد؛ در نتیجه این شبکه نازکتر میشود و پوست تکیهگاه قبلی خود را از دست میدهد. در این مرحله است که چینوچروکها شکل میگیرند.
پژوهشهای بالینی نشان میدهند که مصرف منظم کلاژن هیدرولیزشده خوراکی، بیان ژن COL1A1 (دستورالعمل ساخت کلاژن نوع I) را در سلولهای سازنده کلاژن پوست (فیبروبلاستها) تقویت میکند. نتایج این مطالعات نشاندهنده افزایش خاصیت کشسانی پوست تا ۳۶ درصد و کاهش عمق چروکها تا ۳۳ درصد در یک بازه زمانی ۸ تا ۱۲ هفتهای است.
💡 نکته مهم:
روی بستهبندی مکمل به دنبال عبارت «Type I» یا «کلاژن نوع ۱» بگردید. مکملی که تنها کلمه «کلاژن» را بدون ذکر نوع آن درج میکند، اطلاعات ناقصی را به مخاطب ارائه میدهد.
اکنون که میدانیم نوع I مهمترین عضو این خانواده برای پوست است، باید بررسی کنیم که از چه منابعی تأمین میشود. سه منبع اصلی در بازار وجود دارند:
کلاژن دریایی (Marine Collagen): این نوع کلاژن از پوست و فلس ماهی استخراج میشود و غنیترین منبع نوع I با بالاترین میزان جذب در میان گزینههای موجود است.
کلاژن گاوی (Bovine Collagen): این کلاژن از پوست و استخوان گاو تهیه میشود، ترکیبی از نوع I و نوع III را در خود دارد و رایجترین نوع کلاژن در بازار ایران محسوب میشود.
ترکیب sh-Polypeptide-121 یا HumaColl21: این ترکیب تنها کلاژن بازترکیبیافته واقعی است که از تخمیر میکروبی به دست میآید و گزینه مناسبی برای افراد علاقهمند به محصولات گیاهی به شمار میرود.
آیا میدانستید؟
بیش از ۹۰ درصد تبلیغات مکمل کلاژن در ایران، نوع کلاژن را روی بستهبندی محصول مشخص نمیکنند. پرسیدن این سوال از فروشنده، قدمی ساده برای گرفتن یک تصمیم آگاهانهتر است.
داستان پوست به نوع I ختم نمیشود. کلاژن نوع III دومین عضو مهم این خانواده برای سلامت پوست است. اگر نوع I را معمار پوست بدانیم، نوع III مهندس تعمیرات آن محسوب میشود؛ بنابراین هر دو نوع باید در کنار یکدیگر حضور داشته باشند.
کلاژن نوع III فیبرهای نازکتری در مقایسه با نوع I میسازد که ویژگی کشسانی بیشتری به پوست میبخشند. غلظت این نوع کلاژن در پوست نوزادان بسیار بالاتر است؛ به همین دلیل است که پوست نوزاد ظاهر نرم و برگشتپذیر خاص خود را دارد. با افزایش سن، نسبت کلاژن نوع III به نوع I کاهش مییابد و پوست بخشی از انعطاف اولیه خود را از دست میدهد.
نتیجه عملی این فرآیند در مراقبت پوست چیست؟ شواهد علمی نشان میدهند که رتینول و ویتامین سی میتوانند تولید هر دو کلاژن نوع I و نوع III را تحریک کنند. این موضوع با چند عامل دیگر نیز ارتباط دارد که در مقاله چگونه «روتین پوست شیشهای» داشته باشیم؟ آنها را با جزئیات بررسی کردهایم.
این موضوع مستقیماً با استراتژی ذخیرهسازی کلاژن (کلاژن بانکینگ) ارتباط دارد؛ رویکردی که برای گروه سنی ۱۷ تا ۳۵ سال از اهمیت ویژهای برخوردار است. در این سالها که تولید هر دو نوع کلاژن همچنان در بدن فعال است، هدف اصلی حفظ روند تولید است و نیازی به جبران کمبود نیست. مکملهای گاوی که حاوی ترکیب نوع I و نوع III هستند، برای تحقق این هدف مناسبتر عمل میکنند.
💡 نکته مهم:
در سنین ۱۷ تا ۳۵ سال، استفاده روزانه از ضدآفتاب، مصرف ویتامین C در روتین صبحگاهی و استفاده از رتینول با دوز پایین در روتین شبانه، پایه و اساس ذخیرهسازی کلاژن را میسازند. مکمل خوراکی تنها یک بخش کمکی در روتینتان است و هرگز جایگزین آن نمیشود.
پس از آشنایی با دو عضو اصلی ساختار پوست، باید یک سوءتفاهم رایج در بازار ایران را شفافسازی کنیم. کلاژن نوع II گاهی به عنوان گزینهای «برای پوست و مفاصل» تبلیغ میشود؛ در حالی که تخصص اصلی این عضو خانواده در جای دیگری است.
نوع II بیش از ۹۰ درصد از ترکیب غضروف مفصلی (Articular Cartilage) را تشکیل میدهد؛ یعنی همان کوسن بین استخوانها که ضربات ناشی از حرکت را جذب میکند. این نوع کلاژن در لایه درم پوست حضور بسیار ناچیزی دارد. به همین دلیل، مصرف مکمل کلاژن نوع II با هدف بهبود ظاهر پوست، از نظر بیوشیمیایی هیچ منطقی ندارد.
اگر به طور همزمان هم به سلامت مفاصل خود اهمیت میدهید و هم میخواهید پوستتان وضعیت بهتری پیدا کند، منطقیترین گزینه استفاده از یک مکمل ترکیبی است که هم حاوی نوع I و III باشد و هم نوع II را شامل شود؛ نه مکملی که تمرکز آن صرفاً روی کلاژن نوع II قرار دارد.
مطالعه مقاله رمزگشایی از ترکیبات میتواند به تکمیل اطلاعات شما درباره این موضوع کمک کند.
اکنون که با این سه عضو خانواده کلاژنها آشنا شدیم، بررسی میکنیم که این آگاهی چگونه به تصمیمگیری بهتر در هنگام خرید کمک میکند. سه اشتباه رایج وجود دارد که بسیاری از افراد پیش از دریافت این اطلاعات مرتکب میشوند:
کار درست: روی بستهبندی مکمل به دنبال عبارتهای «Type I» یا «Type I & III» و یا «نوع ۱» بگردید. اگر نوع کلاژن مشخص نشده، پیش از خرید حتماً از فروشنده سوال کنید.
کار درست: برای سلامت پوست، کلاژن نوع I یا ترکیب نوع I و III را انتخاب کنید. کلاژن نوع II مختص مفاصل طراحی شده است.
کار درست: محصولاتی که با ادعای «کلاژن گیاهی» به فروش میرسند، غالباً تنها حاوی آمینواسیدهای گیاهی هستند؛ این ترکیبات در واقع پیشساز کلاژن محسوب میشوند و خود کلاژن نیستند. تنها کلاژن بازترکیب یافته واقعی در این زمینه، ترکیب sh-Polypeptide-121 است.
بنابراین در این درخت خانوادگی، برای سلامت پوست به دو عضو اصلی نیاز پیدا میکنید: کلاژن نوع I بهعنوان معماری که وظیفه استحکامبخشی و کاهش چروکها را بر عهده دارد و کلاژن نوع III بهعنوان مهندس تعمیرات که انعطافپذیری و بازسازی پوست را تأمین میکند. کلاژن نوع II نیز عضو ارزشمندی به شمار میرود، اما تخصص آن مفاصل است و نقشی در سلامت پوست ندارد.
درک این تفاوت ساده کمک میکند تا در دفعات بعدی که مقابل قفسه داروخانه قرار میگیرید، انتخاب آگاهانهتری داشته باشید. برای کسب اطلاعات کاملتر درباره ترکیبات موثر برای تقویت پوست، میتوانید صفحه ترکیبات هانالایف مطالعه کنید.
در مطلب بعدی به یک نکته کلیدی میپردازیم: چرا حتی بهترین کرمهای کلاژن نیز نمیتوانند به لایه درم نفوذ کنند؟ پاسخ این سوال به مفهوم دیگری تحت عنوان «قانون ۵۰۰ دالتون» وابستگی دارد.
